BÀI VIẾT CỦA CON GÁI NHÀ THƠ YẾN LAN


NTT – Chị Lâm Bích Thủy, con gái của nhà thơ Yến Lan vừa gửi tới NTT bài viết về ba mình chung quanh vụ NVGP một thời. Bài viết này có nhiều tài liệu quý, nhưng cũng có một vài chi tiết tôi chưa kiểm chứng được. Riêng chuyện ông thợ may đóng complet cho Phan Khôi thì tôi đã được nghe trực tiếp nhà thơ Tế Hanh kể lại đã lâu. Vậy xin giới thiệu cùng bạn đọc, nếu có gì chưa chính xác, nhờ các bạn bổ sung qua comment. Cám ơn.

 

Làm sao mà quên được!

LÂM BÍCH THỦY

Dạo qua trang web của anh- nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo, đọc Lại Nguyên Ân tôi mới vỡ ra và biết thêm nhiều điều. Một trong những điều đó là cái vô lý của thời Nhân văn giai phẩm. Chuyện người thợ may bị đi tù chỉ vì may đồ cho cụ Phan Khôi mà chính cụ được chính phủ chọn và cử cùng nhà thơ Tế Hanh sang Trung Quốc để dự lễ kỹ niệm 100 ngày sinh của nhà văn Lỗ Tấn. Ôi! cái thời gì mà nghiệt ngã và vô lý đến thế? Không biết đó là chuyện có thật hay chỉ là tin đồn nhảm?! Mà chú Tế Hanh kể lại thì sao mà tin đồn nhảm được nhỉ? Chính chú cũng là người trong cuộc mà!…

Song nếu là thật thì hú hồn cho ba tôi. Chỉ vì may đồ cho người “cầm đầu bọn nhân văn giai phẩm” mà bị đi tù gần mười năm mới được thả, thì việc – một mình ba tôi  dám vượt qua hàng trăm văn nghệ sĩ trên đất Bắc, bấy giờ để đưa linh cữu cụ Phan Khôi –người cầm đầu bọn phản động đến nơi an nghĩ cuối cùng vào cuối năm 1959 mà chỉ bị phiền hà ít nhiều trong cuộc sống, thì quả là đại hạnh cho ba tôi quá chừng!  Quả là đại hạnh hết sức; như nhà báo PK – Báo VNCA, khi an ủi tôi bằng sự so sánh rằng “nói về sự thiệt thòi của ba chị thời NVGP thì ba chị chỉ là con tép” – Được an ủi như vậy và khi xem các trường hợp như cụ Phan Khôi, ông Nguyễn Hữu Đang, chú Văn Cao thì tôi thấy nhà báo PK nói không sai chút nào.

Lúc bấy giờ tôi còn nhỏ, chẳng hiểu vì sao mà cụ Phan Khôi từ một người được bao nhiêu người nể phục, bỗng chốc bị mọi người xa lánh và ghẻ lạnh… Và khi ba tôi xuất bản tập thơ “Những ngọn đèn” được chú Văn Cao viết lời tựa:

“Qua mấy bài mới đăng gần đây của Yến Lan có nhà văn kêu lên: “Đến cái người hiền lành như anh Yến Lan mà cũng làm thơ leo thang à?” Người ta không những ngạc nhiên về hình thức mà còn ngạc nhiên về sự thay đổi của Yến Lan trong nội dung. Trong sự chuyển biến chung của thơ ca hiện nay mong nhiều người góp sức vào để đẩy lùi một quá khứ nhạt nhẽo, …

 Sự chuyển hướng thơ ca không phải là công việc xếp đặt hình thức theo bậc thang hay theo một hình kỷ hà mà là sự chuyển hướng về cách nghĩ, cách nhìn, cách gọi của nhà thơ. Đọc thơ của Yến Lan, tôi có cảm tưởng là lúc nào anh cũng bắt đầu. Một sự bắt đầu vào các luồng thơ khác nhau gần như không do dự.

Chúng ta thường vui sướng đợi một sự đổi thay của nhau. Nhưng tôi rất lo cái thế lực của con người cũ trong chúng ta, với những ràng buộc tình cảm hèn yếu cứ có dịp là kéo chúng ta nghỉ lại cùng đánh võng với nó ở một độ đường có nhiều vấn đề khó khăn nhất

Nhà nghiên cứu văn học Khổng Đức đã kể cho tôi nghe:

“Sau ngày Miền Nam giải phóng, gặp Chế Lan Viên (ở Sài Gòn) chú hỏi thăm ba cháu (còn ở lại Hà Nội). Nhắc tới ba cháu, Chế Lan Viên lắc đầu, tặc lưỡi vẻ thông cảm: “Trong cái nghiệp cầm bút, Yến Lan ít gặp may. Hồi ấy, Xuân Diệu không thích Văn Cao. Khi Văn Cao bị Diệu phê phán, mà Văn Cao lại ca ngợi Yến Lan quá, ít nhiều Yến Lan cũng bị vạ theo”. 

Nhà thơ Xuân Diệu đã phê phán “Chữa giả tạo bằng cách quá đề cao cá tính siêu nhân của người Văn nghệ; bằng cách đem tiếng sáo tiền kiếp ra thổi giữa những bản đàn của thời đại mà mình cho là chán. Bằng cách phục hồi nguyên xi những ý tình cũ kỹ đã bị cách mạng thải ra. Chữa giả tạo trên hình thức bằng cách làm thơ leo thang hay xuống dốc, cắt nát câu thơ ra và xuống dòng nhiều quá sự cần thiết

Chú Văn Cao không những bị phê phán trên văn đàn mà còn khốn đốn bởi cái bao  thuốc lá Tam Thanh mà chú là tác giả. “Người Họa sĩ vẽ bao thuốc này ý muốn bi thảm hóa người vợ có chồng đang chiến đấu ngoài mặt trận. Giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ-Ngụy đang ở giai đoạn quyết liệt nhất mà đem hình ảnh nàng Tô Thị trưng lên bao thuốc như thế, khác nào  gợi cho người lính thấy sự tang tóc, đau thương, tuyệt vọng ở hậu phương; khác nào đánh vào tư tưởng chán nản, nhụt ý chí chiến đấu của người lính ngoài chiến trường.”

Chính lúc đó, tôi cũng cố căng mắt ra nhìn, để cảm nhận những suy luận trên là đúng “rõ ràng Nàng Tô Thị Vọng Phu xõa tóc vật vờ như hồn ma-một hình ảnh tang tóc thê lương chứ có phải hình ảnh người phụ nữ bền bỉ chờ chồng đến hóa đá đâu! Và có cơ sở đấy chứ! Thật là phản động!

Khi ấy tôi chưa ý thức để nhận biết việc này. Giờ nhắc lại không có nghĩa “Khi vui thì vỗ tay vào, đến khi hoạn nạn thì nào có ai”. Tôi cảm thấy tiêng tiếc cho hai phận đời lận đận, đơn độc trong cõi con người thời ấy! Chú Văn Cao đã sống trong lo sợ, lúc nào cũng phải ý tứ, sợ tù tội đến còm nhom.

Mặt trận Văn hóa văn nghệ bấy giờ như những cơn sóng thần xô tới, dội vào trường, vào các cơ quan. Chỗ nào cũng có thể nghe xì xào, xỉa xói những người bị buộc tội phản động. Học sinh trường tôi, tuổi từ 11 đến 15, cũng tụm năm, tụm ba tranh cãi sôi nổi với những cái tên: Phan Khôi, Thụy An , Trần Dần, Lê Đạt, Văn Cao, …

Ngược lại, thần tượng của học sinh, sinh viên là các nhà thơ Xuân Diệu, Tế Hanh, Chế Lan Viên. Đặt biệt là chú Tố Hữu.

Tuy chưa được gặp, nhưng chúng tôi luôn khắc ghi tâm Tố Hữu là nhà thơ thần tượng để chúng tôi ca ngợi, học tập, vươn tới. Thơ của chú, chúng tôi học thuộc lòng, gối đầu giường tựa như “Thép đã tôi thế đấy”.

Một hôm, được tin chú Tố Hữu sẽ về thăm Trường Học sinh Miền Nam số 6. Tin ấy đối với chúng tôi như rồng gặp mây. Từ 8h sáng, tất cả học sinh đã ngồi ở sân trường chờ đợi. Mắt thì đau đáu hướng ra cổng, từng phút hồi hộp được gặp thần tượng kính yêu nhất đời mình.

 Rất lâu sau, có tiếng reo to từ ngoài cổng “Chú Tố Hữu đến rồi!”. có nhiều giọng hỏi vang lên “đâu, chú đâu?  Tôi thấy từ trong chiếc xe con màu đen đi đầu, ba người  bước ra. Hàng trăm giọng lại nhao nhao “Đâu, chú Tố Hữu là chú nào?”. Người đàn ông đi giữa, trong bộ đại cán kiểu Tôn Trung Sơn, màu xanh nước biển, đưa tay vỗ mạnh vào ngực, vẻ hãnh diện: “Đây, chú Tố Hữu là chú này đây”. Chúng tôi khoái cử chỉ đó của chú nhà thơ Cách mạng nên khoái chí cười vang.

Thơ của chú, chúng tôi thuộc nhiều lắm Hoan hô chiến sĩ Điện Biên, Ta đi tới, Từ ấy, Việt Bắc… Nhà chú thì cao và rộng rãi, đầu nhà có cây táo nên chú đã viết: Tôi viết bài thơ chào xuân 1961/cành táo đầu hè rung rinh quả ngọt… ” Đó là năm mà Miền Bắc đỉnh cao muôn trượng

Bấy giờ, tôi mới chỉ là cô học trò còi cọc, tuổi 13, học lớp 5; không biết ba tôi có tên trong danh sách “NVGP”. Chỉ nghe bạn Ân nói trước lớp “Họ gọi Lê Đạt, Trần Dần… bằng thằng thì chúng mình cũng sẽ gọi ba con Thủy bằng thằng”. Câu nói ấy cứ lởn vởn trong đầu; tôi lo sợ, không ngủ được, người ốm tong teo, trông như bà Hạn Hán trong phim hoạt hình của Liên Xô. Tôi bỗng lo sẽ có sự ghẻ lạnh, như các chú đã đối xử với cụ Phan Khôi!

Hè, về nhà, tôi méc má. Bà nói “Má nghe nói Nhóm phản động đã chọn bài thơ của ba đăng lên tạp chí nào đó. Rồi an ủi tôi “con đừng sợ, chú Nguyễn Văn Bổng đã đến gặp và kịp ngăn ba. Và ba đã rút nó về rồi. Tôi nhớ rõ, lúc đó, má tôi nói chắc như đinh đóng cột “ba đã rút bài thơ ấy về rồi” nên rất yên tâm. Tôi có hỏi “Đó là bài thơ nào?”- “Má không biết, bài đó có câu “rán giáo điều làm mỡ gì gì ấy”. Tôi lại dồn “Thế nhân văn giai phẩm là gì” má tôi chỉ ầm ừ chứ có biết giải thích thế nào khi bà cũng chẳng hiểu vì sao những người bà thấy hàng ngày trước đây, sống và làm việc như nhau, bỗng dưng người ta bảo kẻ này thì phản động  để né tránh họ !

Đến khi cầm tập thơ “Những ngọn đèn” (xuất bản  năm 1957) ba vừa đem xuống Hải phòng tặng cho tôi. Dù không mặn mà với thơ, nhưng tôi đã lướt đến bài cuối, cố xem có câu thơ như má nói. Tôi thật sự bàng hoàng, câu “Lấy cả giáo điều ráng mỡ cho guồng máy nổ” trong bài “Tĩnh vật” vẫn còn trong tập thơ chứ ba đã rút về đâu. Tôi sợ hãi, dấu nhẹm dưới gối, không dám khoe. Như vậy, ba không chịu rút về, mặc dù chú Nguyễn Văn Bổng đã cảnh báo.

Tôi không hiểu gì hết! Tại sao ba bướng đến thế? chắc là rầy rà lớn đây!??? Chú Văn Cao viết lời tựa :

Sự khác nhau trong Yến Lan là những nét mặt người cũ và mới. Người cũ thì chìm đi và người mới thì sôi nổi. Anh đã có một thái độ mới đối với cuộc sống. Đã có một tình yêu thương sự vật và con người thì không thể không có thái độ sống. Thơ anh bắt đầu biết đề cao những hành động, tình cảm của con người anh yêu lên để đã phá những bọn phá hoại sự xây dựng của xã hội. Cái yêu cái ghét đã rõ ràng thì những bài thơ cũng bắt đầu đổi. Người ta gặp thấy những câu thơ thật đột ngột sau một thời gian dài của Yến Lan.

                   Bởi họ thiếu

                             con tim

                                 khối óc

                          Luôn động đậy                                                 

                                     nhưng chỉ là tĩnh vật 

Không ngờ, điều mà tôi day dứt “sao ông già không rút bài thơ về; được giải đáp vào ngày giỗ thứ 12 của ông, khi đọc bài viết của nhà văn Mang Viên Long:

 “Tôi còn nhớ một lần đến thăm nhà thơ, được ông tâm sự về Chuyện NVGP” đã làm “truân chuyên-  điêu đứng” suốt đời ông (và gia đình):

 Đêm ấy, nhà văn Nguyên Văn Bổng đến gõ cửa gọi – gặp ông, NVB đã kêu lên: Sao cậu lại “đi theo” đám Nhân Văn Giai Phẫm phản động ấy?.

– Ông điềm tĩnh – cười: – Tôi đi theo bao giờ?

– Vậy tại sao cậu đưa bài cho chúng?

 -Ông thành thật kể: Họ đến hỏi xin bài, tôi hẹn sẽ đưa, vì tất cả đều là chỗ anh em thân tình cả mà?.

– Cậu yêu cầu họ rút tên ra khỏi tờ báo ngay đi nếu không muốn rầy rà” về sau!.

Thì ra, trong số báo của NVGP vừa xuất bản, có giới thiệu tên ông ở trang bìa – trong số báo sẽ in tiếp theo. Sau đó, lại có thêm vài ba người bạn văn gặp – cũng “trách cứ” như NVB. Nhưng tôi đã hứa rồi – không làm chuyện “rút tên” kỳ quặc ấy được  

Nhắc đến giai đoạn “đi thực tế sáng tác” ở vùng sâu vùng xa của anh chị em văn nghệ sĩ sau vụ NVGP-Yến Lan đã cười buồn: Đó là  giai đoạn mở đầu cho cuộc đời lận đận của mình! Chỉ có sự khác nhau của 2 từ ghi trong giấy giớí thiệu về thôn xã  thực tếđồng chí/ ông” cũng đủ khổ rồi! Nhưng, đến ngày nhà văn Phan Khôi mất – Yến Lan đã lặng lẽ đi sau linh cữu để tiễn đưa Người đến nơi an nghỉ cuối cùng, bất chấp mọi cặp mắt dòm ngó phê phán! Ông cười nhẹ “Nghĩa tử là nghĩa tận” cháu à!.

Qua đó tôi thấy cảm phục ba tôi thật sự. Ba thật dũng cảm !

Cuối năm 1978, Hội nhà văn ViệtNamcó một sự thay đổi quan trọng về tổ chức Đảng Đoàn. Nhà văn Nguyên Ngọc, tác giả của tiểu thuyết “Đất nước đứng lên” vừa từ chiến trường Liên Khu Năm ra, được bầu làm bí thư Đảng Đoàn của Hội Nhà Văn Việt Nam. Các thành viên khác trừ nhà thơ Chế Lan Viên và Nguyễn Đình Thi ra đều là những nhà văn trẻ từ chiến trường về. Sự thay đổi này đã ít nhiều làm nức lòng anh chị em giới văn nghệ.

Đại hội Đảng lần thứ VI kết thúc đem đến cho giới văn nghệ sĩ một niềm vui lớn “kiên quyết đổi mới, đổi mới cách suy nghĩ, đổi mới cơ chế tổ chức, đổi mới cách làm việc.”

 “Tuy chưa biết như thế nào nhưng vì hàng chục năm qua, giới văn nghệ sĩ chán lối sống và làm việc của Ban lãnh đạo cũ rồi. Vì thế ai ai cũng vui mừng chào đón tổ chức mới

Một quyết định được hầu hết mọi người ủng hộ và tin tưởng sẽ làm được, mặc dù ai cũng biết việc này không dễ chút nào…

Ở lĩnh vực Văn học Nghệ thuật, việc đổi mới đầu tiên là bổ nhiệm ông Trần Độ làm Trưởng Ban Văn Hóa Văn Nghệ Trung Ương, Ông Nguyễn Văn Hạnh Phó Ban, nhà văn Nguyễn Khải Phó Tổng thư ký đặc trách việc chuẩn bị cho Đại hội nhà văn sắp tới.   

Vấn đề này được Ban Văn hóa, Văn nghệ Trung Ương hết sức ủng hộ và tạo mọi điều kiện để cho tổ chức mới hoạt động thuận lợi. Song bước đầu, tuy gọi là đổi mới, “Nhưng, dẫu mới song người cầm bút chưa được thoát khỏi lối mòn đã có sẵn mà nhà thơ Tố Hữu, lúc bấy giờ là Ủy viên Bộ chính trị Ban chấp hành trung ương Đảng, đã phát biểu tại buổi họp đầu tiên của Đảng Đoàn, như gáo nước lạnh dội vào đầu mọi người, làm cho các văn nghệ sĩ thấy mất hứng niềm vui vừa được nhen lên” – Đào Xuân Qúy

À, lớn là thế nào hè! Thời đại là thế nào hè! Văn thì phải đi từng bước, phải có cây số một, cây số hai, rồi mới có cây số ba chứ! Thực tế của ta bây giờ là rất đẹp, có thể nói là tuyệt diệu. Tại sao các đồng chí ngại ghi chép hả, thậm chí sao chép cũng được chứ!”

 

Vấn đề “Nhân văn giai phẩm” giờ đây được nhìn, nhận trên lý lẽ:

 “…trước, do thiếu kinh nghiệm và năng lực, vô tình người lãnh đạo đã kìm hãm và tước đi chân giá trị đích thực của nghệ thuật, tư tưởng và sáng tạo trong giới văn hóa văn nghệ, đã khiến không ít nghệ sĩ bị oan trái”.

Tôi cũng nhận ra ít hương thơm mật ngọt khi chú Văn Cao được lớp trẻ trong vọng hâm mộ, đề cao. Những gì xảy ra giữa chú Văn Cao và ba tôi, như được đan xen vào nhau; họa cùng chịu, vinh cùng hưởng, khiến các nhà báo trẻ rất đồng cảm và quan tâm…

Vâng, tất cả đó là khung cảnh của thời Nhân văn giai phẩm. Nó nhuộm đậm trong lòng tôi không sao phai mờ được.

 

5 phản hồi

  1. Đến bây giờ “vưỡn” vậy ,đi dự đám tang cụ Độ cũng khó khăn . Một nghìn lần phục nhà thơ Yến Lan.Mong sao con người giữ mãi “nghĩa tử là nghĩa tận” đặc biệt giữ được tình người, chứ đừng bất nhân ,bất ngãi như thời nào .Tôi mong mãi mãi chúng ta có tình NGƯỜI với nhau , nó rông lớn bao la hơn tình hữu ái giai cấp nhiều.Từ tình mẫu tử lúc mới sanh , chúng ta có tình anh em bè bạn ,tình họ hàng ,tình làng xóm ,tình quê hương ……tình yêu nước .Đỉnh cao là tình người ,nó vượt qua mọi rào cản : huyết thông , ngôn ngữ , biên giới ,giàu nghèo để con người đến với nhau ,thương yêu nhau , giúp nhau trong cơn hoạn nạn ,Tình hữu ái giai cấp mà người ta đề cao một thời chỉ là một giọt nước trong biển rông bao la của tình người. Nó không thể thay thế cho tình người được .Thế mà có một thời những người có tình người lại bị coi là “mất lập trường” lạ nhỉ .’

  2. Hành động của nhà thơ Yến Lan quả là can đảm. Thử tưởng tượng cái cảnh một mình nhà thơ – trong thế giới của làng văn đi sau linh cữu cụ Khôi bấp chấp dư luận và hậu quả trong tương lai – một hành động thật là con người.
    Tôi cũng có nghe về bao thuốc lá Tam Thanh. Nhạc sĩ Văn Cao khi vẽ đâu có nghĩ rằng người ta luôn rình rập những người như ông để “bới lông tìm vết”
    Sống trong bối cảnh như vậy thật khó khăn – Đen, trắng, vàng thau
    lẫn lộn. May mà giờ đây những người rất “Con Người” ấy được giải oan.
    Cảm ơn anh NTT đã post bài để chúng tôi hiểu thêm về thời NVGP

  3. Một tư liệu rất thật anh Nguyễn Trọng Tạo ạ. Đáng tiếc về một thời chúng ta bị nhồi sọ một chìu, yêu khong dám yêu nhiều, ghét không dám nói ra… Chúng ta thường tự hỏi “tại sao VN ta không có những tác phẩm vĩ đại như nước bạn, phải chăng vì chúng ta không thoát khỏi khuôn khổ đã đinh như người lãnh đạo cao nhất của giới văn đã phát biểu:
    “À, lớn là thế nào hè! Thời đại là thế nào hè! Văn thì phải đi từng bước, phải có cây số một, cây số hai, rồi mới có cây số ba chứ! Thực tế của ta bây giờ là rất đẹp, có thể nói là tuyệt diệu. Tại sao các đồng chí ngại ghi chép hả, thậm chí sao chép cũng được chứ!”

  4. Vô cùng kính phục cụ Yến Lan ! Bút danh cụ rất nhẹ nhàng,chỉ chim và hoa nhưng cụ lại có sự cao trọng tuyệt vời của trái tim và lương tri !

  5. Kinh thật!
    .
    Kính bác Nguyễn Trọng Tạo cùng quý vị,
    .
    Tôi đọc lời giới thiệu thì nghĩ ngay đây là tài liệu quý: „Nhân văn – Giai Phẩm“; Nhưng cũng nghĩ chuyện này không phải vui như … „ngực đẹp“, nên để đọc sau và từ từ.
    Quả nhiên, đọc đến đoạn „… người thợ may bị đi tù chỉ vì may đồ cho cụ Phan Khôi …“ thì tôi phải dừng đọc và … châm điếu thuốc rồi đi đi, lại lại. Cuối cùng, không hiểu sao, tôi bỗng thấy buồn cười và tự nói: „Đù má (xin lỗi), kinh thật!
    .
    Về ông Tố Hữu thì cần xác nhận rằng học phổ thông mà không thuộc thơ ông thì cũng khó … „tốt nghiệp“; Có điều, cũng phải thấy rằng ông làm thơ „khéo“. (Cho nên tôi còn có lúc trích dẫn ông). Cảm ơn tác giả về đoạn viết:
    Người đàn ông đi giữa, trong bộ đại cán kiểu Tôn Trung Sơn, màu xanh nước biển, đưa tay vỗ mạnh vào ngực, vẻ hãnh diện: “Đây, chú Tố Hữu là chú này đây”.
    – „Cái quan“!
    .
    Cảm nhận chung là:
    – „Nhân văn – Giai phẩm“, cuối cùng có lẽ cũng thu lại được trong chữ NHÂN PHẨM.
    – (Dựa ý một nhận xét) Con người có „nhân phẩm“ thì gắng sống theo gương „Tự do như cánh chim, Tinh khiết như hương hoa đời thực“.
    .
    Cảm ơn Tác giả và bác Tạo,
    Thân mến.
    .
    [P.S.: Đã có ý nói về „bao cấp tư tưởng“; Vấn đề là ai muốn thoát ra và ai còn muốn ở lại để … kiếm tìm!]

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s