THƠ LÀ ĐỂ XEM HAY ĐỂ NGHE ?


Nhà thơ Anh Ngọc

Nhà thơ Anh Ngọc

ANH NGỌC

Mấy hôm nay, mọi người đang bàn tán rất sôi động về kết quả của cuộc thi Hoa Hậu 2014. Ý kiến rất khác nhau. Và có vẻ như số người thích cô Á Hậu 1 còn nhiều hơn cô Hoa Hậu.

Thế là thế nào? Một cuộc thi sắc đẹp của con người mà đối tượng dự thi hoàn toàn cụ thể, nhãn tiền…, mọi người và dĩ nhiên nhất là Ban giám khảo hoàn toàn vừa “mục sở thị” vừa “nhĩ sở thính” (câu thứ hai trong ngoặc là do tôi… bịa ra, trên cơ sở câu thứ nhất…, nhưng tin là có nghĩa hợp lý), tức là nhìn tận mắt, nghe tận tai…, chỉ thiếu …sờ tận tay mà thôi… hihii… 

Ấy thế mà rồi ra ý kiến vẫn khác nhau như nước với lửa, là sao đây?
Nhân đang bàn về chủ đề thế nào là một bài thơ hay, tôi thấy việc này cũng có phần nào liên tưởng đến việc chọn Hoa Hậu, sao không?

Thì đây nhé: Một bài thơ hay là một thực thể – có thể là bằng văn bản nằm ngay trước mắt, có thể là được đọc hay ngâm vang lên bên tai, thậm chí, với cách hiểu của tôi, tôi luôn cho rằng thơ là một thể loại văn học gần nhất với nghệ thuật, mà ở đây là âm nhạc. Thơ luôn vang lên trong ta, dù ta đọc hay xem nó trong im lặng hoàn toàn. Vâng, và tôi đảm bảo là cũng một câu thơ thôi, nhưng người Hà Nội cảm nhận nó theo âm hưởng tiếng Bắc Kỳ, còn người Huế chẳng hạn, sẽ cảm nhận nó bằng âm hưởng tiếng Huế, các bạn cứ cố hình dung mà xem…

Tôi có một từng trải lý thú: Tôi đã đi nói chuyện thơ cho nhiều đối tượng người nghe khác nhau, nhưng mấy lần tôi nói cho các bạn trong Hội người mù nghe là xúc động nhất, và có lẽ thành công nhất. Vì đơn giản các bạn ấy không bị phân tán bởi cái nhìn của mắt, mà chỉ toàn tâm toàn ý tập trung vào cái tai nghe… Họ chăm chú và say sưa dễ sợ luôn!

Tôi không phải là một người quá cực đoan, nên về điều này tôi cho rằng:

1. Thơ là ngôn ngữ, nên dĩ nhiên phần quan trọng của nó là nó mang thông điệp trong từng từ ngữ. Và điều này rất đúng khi ta đọc thơ bằng văn bản và chỉ bằng văn bản mà thôi. Ta sẽ cảm nhận cái hay của thơ từ những từ ngữ cụ thể và có thể nhận ra từ ngữ dùng như thế trong trường hợp đó thì hay ở đâu…, ta có thể sửa và đưa ra những phương án khác v.v…Ví dụ thú vị cho điều này có lẽ là câu chuyện về hai từ “thôi, xao” (“đẩy, gõ”) thời Đường. Chuyện kể rằng thời Đường có nhà thơ Giả Đảo, vốn là một vị hòa thượng, và ông này làm thơ kỹ lưỡng đến mức trong một bài thơ của ông có câu “nhà sư …. cửa dưới trăng”, ở chỗ bỏ trống này là do Giả Đảo vô cùng phân vân không biết nên dùng từ “gõ” (cửa) hay “đẩy” (cửa)… , đến nỗi ông mải nghĩ không để ý nên cứ đứng chắn giữa đường của một đoàn quân đang… hành quân… hihii…, lính tráng thấy một người như điên, đứng huơ chân múa tay đang làm động tác gì đó cản bước đoàn quân nên liền gô cổ ông lại và dẫn đến vị chỉ huy, may sao ông quan chỉ huy ấy lại là nhà thơ Hàn Dũ lừng danh, và khi nghe Giả Đảo tường trình vụ việc liền vui vẻ góp ý cho nhà thơ này là nên dùng chữ… (chữ gì, tôi quên mất, bạn nào biết tự bổ sung nhé… hihiii…)… Nói như thế để thấy từ ngữ trong thơ có thể mang nghĩa và việc tìm nghĩa cho nó để nó có tính biểu cảm là kỳ khu và dụng công vô cùng, không ai có thể coi thường mà ném ra những từ ngữ miễn là nó có nghĩa hợp lý.

Nhưng ví dụ chính xác nhất cho thứ thơ chỉ tận dụng phần ngữ nghĩa của từ ngữ chính là các loại thơ hiện đại hiện nay. Các bạn sẽ thấy thơ của các nhà thơ hiện đại (hậu hiện đại thì đúng hơn) là một thứ ngôn ngữ dùng hình ảnh (nhiều khi rất tinh tế) để chở các ý tưởng (nhiều khi rất sâu sắc và có tính khám phá)…, nhưng họ gần như không dùng đến phần phi ngữ nghĩa của các từ ngữ (chẳng hạn những từ phụ, từ hư, từ đệm, hô ngữ…) và đặc biệt là không cần sự hỗ trợ của nhạc tính, sự lay động của những yếu tố vô nghĩa, phi lý tính trong ngôn ngữ… Các bạn cứ đọc thơ của các nhà thơ ấy thì sẽ thấy ngay, tôi thực lòng rất ngại …. va chạm (hihii…) nên không muốn trích thơ của ai để làm ví dụ cả. Mong mọi người thông cảm.

Loại thơ này thực sự có những giá trị cao quý và được một số người tâm đắc. OK! Trường thơ rộng bát ngát, cũng như mâm cơm có nhiều món, đủ đáp ứng mọi thứ khẩu vị. Ta không nên và không thể bắt mọi người không được thích và chọn ăn thứ đặc sản của họ.

Nhưng việc các nhà thơ hiện đại từ bỏ phần phi ngữ nghĩa và sức biểu cảm bằng nhạc tính của thơ là một thiệt thòi cho họ. Và với tôi, dù rất tôn trọng các bạn ấy – nhưng tôi chỉ có thể gọi thứ thơ đó là: Văn xuôi nghệ thuật, chở tư tưởng và diễn đạt bằng hình tượng. Như thế cũng quý rồi. Nhưng với một người cũ kỹ như tôi thì đó không phải là Thơ!

2. Và dĩ nhiên, thơ theo tôi, là gồm cả phần ngữ nghĩa như đã nói trên đây và không thể thiếu phần phi ngữ nghĩa. Tôi cũng chưa cực đoan đến mức coi thơ như âm nhạc, chẳng hạn, ca từ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tuyệt vời như vậy, nhưng nếu nó chỉ được tồn tại bằng văn bản, như là tác phẩm văn học, thì, lạy Chúa, nó chỉ còn lại 49% giá trị không hơn.. huhuu…

Nhưng thơ là một loại “động vật lưỡng thê”, có hai đời sống. Những bài thơ hay nhất từ thuở Thơ Đường cách nay hơn ngàn năm đến nay vẫn khiến chúng ta xúc động vô cùng…, nhưng nếu đưa cho các bạn yêu thơ duy lý ( nhất là ở Phương Tây) thì họ không công nhận đâu. Thì mặc họ chứ sao. Nhưng những câu thơ trong “Thanh minh” của Đỗ Mục – trong nguyên bản đã hay, và vẫn hay trong bản dịch Việt ngữ:

“Thanh minh lất phất mưa phùn
Khách đi đường thấm nỗi buồn xót xa
Hỏi thăm quán rượu đâu là
Mục đồng chỉ lối Hạnh Hoa thôn ngoài”

(Xin lỗi tôi quên tên dịch giả)

Không có một tư tưởng nào, một triết lý nào, và cả các thủ pháp tu từ cũng không nốt… mà những ai đồng cảnh ngộ như nhân vật của thơ cứ nhớ đến hình ảnh trong đó là đồng cảm dễ sợ…

Hoặc một bài như “Lương Châu từ” tả cảnh một đồn biên ải heo hút tận trên đỉnh núi chơ vơ ở chót biên cương phía Tây của Trung Quốc ngày xưa…, cái “nhất phiến cô thành vạn nhận san” ấy và câu thơ kỳ lạ:

“Xuân phong bất độ Ngọc Môn Quan”…

Đã khiến bao đời nay hễ ai nhớ đên hình ảnh ấy cũng buồn thấm buồn thía…

Và đó là thơ hay. Vì nó khiến ta xúc động và có thể không hiểu, không cần phải cắt nghĩa vì sao…

Trở lại với cái phi ngữ nghĩa và sự lay động của nhạc tính, tôi xin kể một kỷ niệm:

Trong lần được dự một cuộc hội thảo maratông trên biển, tôi may mắn cùng dịch giả, nhà văn Thái Bá Tân và cố nhà thơ Phạm Hổ cùng hơn 300 nhà thơ đến từ nhiều đất nước châu Âu và cả Mỹ, lênh đênh trên con tàu lớn của Hy Lạp, đi từ Địa Trung Hải, vào biển Êgiê, băng qua Hắc Hải …. đến với các hải cảng của mấy nước nằm quanh Hắc Hải như Ođetxa của Ukraina, Kônxtanta của Rumani, Varna của Bungari, Istanbul và Izmia của Thổ Nhĩ Kỳ…, và 9 đêm lênh đênh trên biển là 9 cuộc hội thảo về thơ bất tận.

Lần ấy, do trình độ tiếng Anh còn hạn chế, tôi chỉ làm được vài việc nhỏ, trong đó tôi muốn truyền đạt đến các đồng nghiệp Âu Mỹ cai hay của thơ lục bát Việt Nam. Và tôi đã chon bài thơ “Ngậm ngùi”, một kiệt tác của nhà thơ Huy Cận để minh họa cho ý mình. Thoạt đầu tôi đọc diễn cảm bài thơ, đoạn, tôi ngâm theo thể ru con và cuối cùng hát (bằng giọng ống bơ rỉ…hihiii…) bài hát do nhạc sĩ Phạm Duy phổ bài thơ này… Và điều tôi muốn chuyển tải đến cho các bạn đồng nghiệp quốc tế là vẻ đẹp của Tiếng Việt và đặc thù của thể thơ truyền thống thuần túy Việt Nam và đậm chất Phương Đông. Có vẻ như các bạn quốc tế thích thú vì âm hưởng phong phú của tiếng Việt “nói thì như ngâm thơ, ngâm thơ thì như hát…” hihii…, nên có mấy bạn nhà thơ nữ (Ba Lan thì phải) còn thích thú xin phép tôi ghi âm lại và… phát trên Đài phát thanh của họ… hihiii… Chẳng biết rồi họ có làm thế không, nhưng sự lay động của thơ Việt ở đây đã chứng minh cho điều tôi nói ở trên về sức truyền cảm nằm ngoài ngữ nghĩa của thơ, vì đơn giản tôi không có bản dịch bài thơ này ra tiếng Anh và dĩ nhiên mọi người không biết đích xác nội dung nó nói cái gì…hihiiiiiiiii….

Tạm thế đã các bạn nhé.

Câu chuyện về thế nào là thơ hay, cũng có nghĩa thế nào là thơ có nói cả ngày cũng không hết.

Xin hẹn quý bạn vào một dịp khác.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s