• Chuyên mục

  • Các bài viết nổi bật

  • RSS Hội Ngộ Văn Chương

    • VIÊN TRẠI TRƯỞNG VÀ NGƯỜI TÙ CẢI TẠO 20.04.2014
      ĐỖ XUÂN TÊ Chuyện tù cải tạo tưởng như mới đây, nay nhìn lại đã hơn ba mươi năm. Mùa hè năm ấy (76), chúng tôi là số sĩ quan cấp tá được ‘tuyển chọn’ đem ra Bắc chuyến đầu tiên. Lênh đênh trên chuyến tàu Sông Hương ăn ngủ tiêu tiểu tại chỗ dưới […]
    • THƯ GIÃN: ẢNH NUDE CỦA HUYỀN THOẠI SẮC ĐẸP MARILYN MORONE 18.04.2014
      SƯU TẦM: Cùng ngắm những hình ảnh nude để đời của huyền thoại sắc đẹp Hollywood, Marilyn Monroe:     Một trong những tấm ảnh nude của Marilyn Monroe sẽ được phát hành Đây là bức ảnh nude cuối cùng Monroe chụp trước khi qua đời năm 1962   Bức ảnh được chụp vào lúc […]
    • ĐÔNG TÂY: TUẦN LỄ SÁCH VÀ VĂN HOÁ ĐỌC 17.04.2014
      CHƯƠNG TRÌNH TẠI TRUNG TÂM VĂN HOÁ NGÔN NGỮ ĐÔNG TÂY: (18/4 – 26/4/2014) Hưởng ứng Quyết định số 284/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ kí ban hành lấy ngày 21/4 hàng năm làm “Ngày Sách Việt Nam”, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây cùng với một số đơn vị, cá nhân sẽ phối […]
    • NGUYỄN HOA VÀ THƠ 14.04.2014
      NGUYỄN TRỌNG TẠO Có ý kiến chê thơ Nguyễn Hoa khô khan, nhưng cũng chỉ là nói với nhau chỗ này hay chỗ khác chứ không thấy ai viết ra điều đó cả, nó chỉ giống những câu chuyện trà dư tửu hậu cảm tính thường nhật. Ngược lại, có khá nhiều bài viết về […]
    • DỊCH GIẢ LÊ BÁ THỰ RA MẮT TIỂU THUYẾT “HY VỌNG” 14.04.2014
      THANH TRÀ Tác giả: Katarzyna Michalak (Ba Lan) Người dịch: Lê Bá Thự Nhà xuất bản Hội Nhà Văn và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây ấn hành, quý II năm 2014      Lila Borowa, cô gái Ba Lan, mồ côi mẹ, bố nhà nông, nghiện rượu; Aleksei Dragonow, người Nga, mồ côi […]
    • LỜI TỰA “TRỊNH THANH SƠN TOÀN TẬP” 27.10.2013
      VŨ DUY THÔNG Bây giờ, xương thịt người ấy đã chìm khuất dưới ba thước đất, hồn vía người ấy đã cô đơn đâu đó cùng bạt ngàn trăng sao nhưng tinh huyết người ấy còn đây, những câu thơ, lời văn gan ruột một đời. Chỉ bằng những gì đã có trong tuyển tập […]
    • TỈNH ĐÔNG NGÀY TÔI VỀ 27.10.2013
      LÊ TUẤN LỘC MƯA TRONG VƯỜN TỰ LỰC VĂN ĐOÀN Mưa như là xưa lắm Vườn Thu càng buồn hơn Ta lặng lẽ trong vườn xưa mưa gõ Buồn tênh, người cũ đã xa rồi Đừng lăn tăn về vườn Thu mưa Mưa như là tiền định Mưa như là số phận Mưa lây rây […]
    • THƠ TRÁC MỘC: TÍM ĐỒNG HOANG GIÓ 27.10.2013
      NGUYỄN TRỌNG TẠO: Trác Mộc tên thật là Võ Thị Như Hải, sinh năm 1980 tại Đà Nẵng, nguyên quán Thừa Thiên Huế. Bút danh Trác Mộc xuất phát từ mệnh “Thạch Lựu Mộc” (cây lựu mọc trên đá) của tuổi Canh Thân kết hợp với chữ Trác là sự kiên nhẫn vượt lên để […]
    • DỌC MIỀN TRUNG (2) 26.10.2013
      ĐÀO THẮNG II. Kéo pháo lên đồi Trúc Lâm Chúng tôi đứng chân tại Hải Lĩnh, Tĩnh Gia để chuẩn bị chiếm lĩnh trận địa trên đồi Trúc Lâm. Các khẩu đội phải làm công sự tương đối chắc chắn, sẵn sàng chiến đấu. Đại đội phó Dương giao cho tổ trinh sát tấm bản đồ […]
    • DỌC MIỀN TRUNG (1) 26.10.2013
      ĐÀO THẮNG Phần I – Về xứ Thanh  I. Chào Hà Nội vào Thanh Tôi vốn là một chú lính bộ binh thuộc sư đoàn 330, một binh đoàn chủ lực miền Nam tập kết làm nhiệm vụ huấn luyện quân bổ sung vào chiến trường B. Trung đoàn tôi, đoàn Sông Đào (E46) có ba […]
  • RSS Blog Quê Choa

    • Mãi lộ trước mặt chuyên gia chống tham nhũng 24.04.2014
      Hoàng Thiên NgaTheo Tiền Phong   Là cố vấn chính sách về Cải cách hành chính và Chống tham nhũng của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, ông Jairo Accuna Alfaro cùng cộng sự vừa đáp xuống sân bay Buôn Ma Thuột hơn chục phút đã chứng kiến cảnh mãi lộ ngay trên đường vào thành phố.Hội thảo “Trao đổi chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công c […]
    • Truyền thông, một cuộc chiến khác của Vladimir Putin 23.04.2014
       Thụy MyTheo RFI Tổng thống Nga Vladimir Putin trên truyền hình.Đe dọa, kiểm duyệt, tuyên truyền : khi sử dụng ba đòn bẩy này, điện Kremli kiểm soát chặt chẽ những sự kiện với cách diễn dịch của mình với công luận Nga, đặc biệt là trong cuộc khủng hoảng Ukraina. Trong bài viết mang tựa đề « Thông tin, một cuộc chiến khác của ông Vladimir Putin », nhật báo Le […]
    • An ninh tư tưởng và an ninh học thuật 23.04.2014
      Viết nhân vụ Luận văn Nhã Thuyên đang ồn ào dư luậnĐào Dục TúTheo blog Bà Đầm Xòe Mấy tháng nay vụ việc tạm gọi “luận văn Nhã Thuyên” được bàn luận ,bình luận, tranh luận phải nói là sôi động, có phần quá ồn ào. Tôi nói quá ồn ào bởi vì thấy không ít lời lẽ “đá ngang sang” khẩu khí có phần chợ búa hoặc đôi khi thuần một giọng tuyên giáo dậy đời, đôi chỗ còn […]
    • Việt Nam quản lý Nhà nước theo kiểu “mất bò mới lo làm chuồng” 23.04.2014
      Thái BìnhTheo BVN Lẽ ra với tín nhiệm của dân, được dân trao quyền (thông qua Quốc hội), bộ máy quản lý nhà nước được dân nuôi và trang bị đầy đủ các phương tiện, nhà làm việc, nhà công vụ, xe cộ… cùng các bổng lộc khác, thì phải phục vụ và tạo điều kiện tốt nhất cho người dân làm ăn sinh sống và phát triển kinh tế, phải sử dụng tiền thuế của dân có hiệu quả […]
    • Căn bệnh sợ chính trị của người Việt 23.04.2014
       Dương Hoài LinhTheo FB Trịnh Ngọc Phương  Người Việt lâu nay vốn sợ chính trị. Nói chuyện với bạn bè trên FB, mình vẫn hay bắt gặp những câu đại loại như: "Thôi,nói chuyện khác đi, đụng tới ba cái chính trị nhức đầu lắm" hoặc: "Rảnh quá ha, để thời gian đó làm chuyện khác có ích hơn...". Các trang Web giải trí bao giờ cũng đông lượng tru […]
    • 'Nên dừng gói 34.000 tỷ để làm cách mạng thực sự' 23.04.2014
      Lê Huyền ghiTheo Vnn   Giáo dục không phải đổi mới mà cần một cuộc cách mạng"Vấn đề của giáo dục hiện nay không phải là đổi mới mà gọi chính xác hơn là cuộc cách mạng thực sự. Vì vậy, hãy dũng cảm bỏ hết tất cả và nghiêm túc làm lại từ đầu"  - TS Nguyễn Khắc Thuần (Trường ĐH Nguyễn Tất Thành) thẳng thắn.  Theo ông Thuần, việc chi một khoản tiền lớn […]
    • Vì cái gì mà quyết liệt “không chịu thua dân”? 23.04.2014
      Người Hà TĩnhTheo Một thế giớiTheo thông tin từ cuộc họp báo chính thức ở Hà Tĩnh, (có đủ thành phần nhưng lại không có đại diện nhân dân xã Bắc Sơn), chính quyền cho rằng tình hình rối ren ở thôn Trung Sơn xã này đã ổn. Công an đã khởi tố 10 người, tạm giam 6 người để điều tra về tội gây rối trật tự công cộng và chống người thi hành công vụ. Cảnh sát đang t […]
    • Hai sự việc, một ý nghĩa 23.04.2014
      Trần Kỳ TrungTheo blog Trần Kỳ Trung  Ảnh bên: Cầu đi bộ qua sông Hàn rất đẹp, nhưng không nên xây dựng vào lúc nàyTrong tháng 4/2014 tôi chú ý hai sự kiện, trên thực tế, là hai sự phản biện, gây được sự chú ý của dư luận. Nói rõ hơn, đã thấy tác dụng tích cực nếu như các vị lãnh đạo biết lắng nghe, tôn trọng những ý kiến phản biện.Ngày 8/4, Ủy ban MTTQ VN T […]
    • Lề phải ơi! 23.04.2014
      Nguyễn Hoài AnTheo FB Hoài An Nguyễn Hoài AnMấy hôm nay mình theo dõi hai vụ việc. Vụ thứ nhất là án Nhã Thuyên với tư cách một cựu sinh viên văn khoa đại học Sư Phạm Hà Nội, là một người đang hoạt động trong lĩnh vực giáo dục liên quan đến văn học. Vụ thứ hai là sự bùng nổ của viêm phổi, với tư cách một người mẹ có con nhỏ. Hai vụ việc khác xa nhau là vậy, […]
    • Luận văn Nhã Thuyên: Ai mới không cần khoa học? 23.04.2014
      Nguyễn Hiếu Quân thực hiệnTheo Văn Việt  Luận văn Thạc sĩ “Vị trí kẻ bên lề: Thực hành thơ của nhóm Mở Miệng từ góc nhìn văn hóa” của Đỗ Thị Thoan (dưới đây gọi tắt theo tên phổ biến hơn là Luận văn Nhã Thuyên – LVNT) đã bị Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (ĐHSP HN) thẩm định lại và sau đó ra quyết định số 667/QĐ-ĐH SP HN không công nhận Luận văn này. Chúng tôi […]
  • Khách trực tuyến

    free counters

HẰNG SỐ TÍNH CÁCH NGƯỜI XỨ NGHỆ TRONG BỐI CẢNH ĐẤT NƯỚC HỘI NHẬP


PHẠM XUÂN HOÀNG*

Xô-viết Nghệ Tĩnh
Xô-viết Nghệ Tĩnh

Xứ Nghệ là tiểu vùng văn hóa bao gồm hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Con người xứ Nghệ có những nét tính cách nổi trội khó pha lẫn với bất kỳ một vùng miền nào của đất nước, điều này đã được không ít nhà nghiên cứu, nhà chính trị nhận định. Trong bài viết này, tác giả nêu lên một khía cạnh có thể coi là hằng số tính cách của người Nghệ, lý giải cơ sở nẩy sinh của những tích cách này và nhìn nhận khả năng biến đổi của tính cách Nghệ trong giai đoạn đất nước hội nhập quốc tế; đồng thời, tác giả cũng đưa ra một số khuyến nghị về phát huy phẩm chất tốt đẹp của người Nghệ trong bối cảnh ấy.

Xứ Nghệ bao gồm vùng đất Nghệ An và Hà Tĩnh, từ huyện Quỳnh Lưu ở phía Bắc cho tới Kỳ Anh ở phía Nam với chiều dài khoảng 200 km, tuy hai vùng hành chính khác nhau nhưng “xét về mặt văn hóa thì gộp lại làm một lại hợp lí hơn”; “… Nghệ An và Hà Tĩnh lại tuy hai mà một”(Đinh Gia Khánh- Cù Huy Cận, 1995; tr.129), một tiểu vùng văn hóa thống nhất. Kỳ thực, người Nghệ An và Hà Tĩnh trong nếp nghĩ và lối sinh hoạt hằng ngày ít khi có sự phân chia rạch ròi đâu là Nghệ An đâu là Hà Tĩnh. Cũng có thể nói, đó là một ranh giới mờ. Trong bài viết này, chúng tôi cũng không có ý định tách bạch xứ Nghệ vì làm điều này là rất khó mà cố gắng nhìn nhận điểm chung thống nhất trong tính cách Nghệ đã được hình thành từ bao đời nay.

I. Một số nét tính cách ưu trội của người xứ Nghệ và cơ sở tự nhiên- xã hội tạo dựng nên những nét tính cách ấy

Dưới góc nhìn của nhiều nhà nghiên cứu, nhà văn hóa thì xứ Nghệ có nhiều điểm mạnh trong tính cách, nói rộng ra là nhân cách, khó pha lẫn với một vùng miền nào khác của đất nước. Có ý kiến cho rằng, “nói đến xứ Nghệ, điều trước tiên không thể không nói tới là con người, một biểu hiện độc đáo và gây ấn tượng nhất”(Ngô Đức Thịnh, 2009; tr.194);

Cố học giả Đặng Thai Mai khi nói về con người Nghệ, nhận xét, người Nghệ “can đảm đến sơ xuất, cần cù đến liều lĩnh, kiên quyết đến khô khan, và tằn tiện đến…”cá gỗ!”(Đặng Thai Mai, 1960, tr.37) GS. Vũ Ngọc Khánh một người con của chính đất Nghệ đã nghiên cứu người Nghệ và đưa ra những nhận định, đó là trong mỗi con người Nghệ có1, “4 đặc điểm: (1) Có lý tưởng trong tâm hồn; (2) Sự trung kiên trong bản chất; (3) Sự khắc khổ trong sinh hoạt; (4) Sự cứng cỏi trong giao lưu

Cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, nhìn nhận: “Có lẽ những người thông minh nhất và sâu sắc nhất thì Nghệ Tĩnh này là một nơi trung tâm”(7; tr.185). Còn cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng phát biểu: “Con người Nghệ Tĩnh là vốn quý nhất của địa phương và của cả nước”(7; tr.18).

Trên đây là những cái nhìn khá căn bản của các nhà nghiên cứu, nhà chính trị về tính cách của người Nghệ. Đi vào chi tiết, chúng tôi nhận thấy người Nghệ có mấy điểm ưu trội như là hằng số văn hóa của người xứ Nghệ:

(i). Ý chí vượt khó, khắc phục hoàn cảnh, giàu chí tiến thủ. Người Nghệ trong cuộc sống luôn thể hiện phẩm chất kiên cường, chấp nhận và khắc phục hoàn cảnh với ý chí và quyết tâm cao, thể hiện một tinh thần vươn lên không biết mệt mỏi. GS. Đinh Gia Khánh nhận xét: “Người Nghệ tĩnh quen chịu đựng gian khổ, làm việc rất cần cù và sinh hoạt rất tiết kiệm”(Đinh Gia Khánh- Cù Huy Cận, 1995, tr.140).

Vì khó khăn nên phải chắt chiu tằn tiện. Hình ảnh ông đồ Nghệ đi dạy học với con cá gỗ đã trở thành một giai thoại đôi khi mang tính châm biếm về sự chắt chiu tằn tiện của người Nghệ. Điều này, có lý của nó, người Nghệ quanh năm đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt, làm không đủ ăn nên làm cho họ phải tiết kiệm, phải làm nhút, làm tương, muối cà, muối mắm để dự trữ lâu dài. Trong chi tiêu đều phải chừng mực, đắn đo sao cho hợp với hoàn cảnh của mình, do vậy “Người Nghệ -Tĩnh không thích xa hoa. Họ yêu chuộng sự giản dị, thật thà, chắc chắn”(Đặng Thai Mai, 1960, tr.37); “Nắng hạn, gió dông, bão, lụt…không khuất phục được họ mà chỉ khiến tinh thần họ thêm kiên cường, nghị lực họ thêm bền bĩ, sức vóc họ thêm dẻo dai và cốt cách họ thêm cứng cáp”(7; tr.52)

Vì nghèo khó nên giàu chí tiến thủ. Trên mảnh đất nghèo xứ Nghệ, khó khăn, khắc khổ người Nghệ luôn mơ ước vươn cao bay xa, thoát khỏi cảnh lam lũ, vì thế người Nghệ có rất nhiều con em đi ra, lập nghiệp ở các vùng thành phố và những vùng kinh tế mới, nhiều con em xứ Nghệ học tập trụ lại thành phố, “tha hương cầu thực”, thành danh ở xứ Người. Nếu khảo sát khắp đất nước, số lượng cư dân trong thời hiện đại có gốc gác Nghệ Tĩnh là chiếm tỉ lệ rất lớn.

(ii). Chịu khó học hành, ham học hỏi, hiếu học, cầu học và có ý chí thành danh bằng con đường học vấn.

Học tập có liên quan đến ý chí tiến thủ của người Nghệ, là con đường khả dĩ, đi bằng chính nội lực để tạo ra sức bật cho khát vọng vươn cao bay xa.

Con em xứ Nghệ bao đời nay luôn chịu khó học hành, thành đạt trên con đường khoa cử trong các triều đại phong kiến còn lưu danh sử sách, nhiều học giả, tên tuổi văn hóa lừng danh trong thời hiện đại, đó là niềm tự hào không phải vùng đất nào cũng có được. Theo một tổng kết, cho thấy “suốt 39 khoa thi Hội, thi Đình thời Nguyễn, học trò đất Hồng Lam lại chiếm ngót 1/5 tổng số” (1; tr.29), là một trong ba lò đào tạo nên những ông đồ2. Truyền thống đó vẫn được tiếp nối trong từng gia đình xứ Nghệ không phải trong hòan cảnh nghèo khó mà ở những gia đình thành đạt, giàu có thì họ vẫn ý thức rất rõ giá trị của học vấn, của sự thành đạt bằng con đường học vấn. Trên đất nước này, đất Nghệ được coi là một vùng đất học. Ham học, hiếu học đã đi vào từng nếp nhà, nếp nghĩ của người dân xứ Nghệ. Vì vậy, nhà nhà ai cũng mong con em mình học hành đỗ đạt và sẵn sàng tạo mọi điều kiện để con cái được học tập thành danh, thành người, dẫu chỉ bằng cũ sắn cũ khoai đắp đổi tháng ngày thì người Nghệ cũng dốc sức ăn học thành tài.

Vì muốn vượt lên khó khăn, khẳng định sức mạnh của mình nên mưu cầu học tập, lấy học tập làm động lực con đường vinh quang. Học tập được xem là một phương thức tối ưu nhất để thoát nghèo, thoát khổ, vươn cao bay xa, khẳng định sức mạnh của con người về mặt trí tuệ, sự thành đạt theo kiểu nếp nghĩ của Nho giáo “học nhi ưu tắc sĩ”. Có thể nói “…sự ham mê, chuyên cần học hỏi, học không chỉ hiểu biết mà học còn để “đổi đời” nữa”(Ngô Đức Thịnh, 2009, tr.195).

Hiếu học trở thành một phẩm chất nổi trội, một hằng số trong văn hóa tính cách của người Nghệ. Bởi vậy, có ý kiến đánh giá “Nét tiêu biểu rất đáng quý và trân trọng, được cả nước biết đến và kính nể trong gia phong xứ Nghệ là nêu cao truyền thống hiếu học, coi trọng mục đích và hiệu quả của việc học” (Nguyễn Đắc Hưng, 2009, tr.188). Chính vì thế, đất Nghệ được xem là một vùng đất học, trở thành một địa chỉ danh tiếng được nhiều người ghi nhận và mến phục.

(iii). Khí khái, thẳng thắn nhưng giàu tình cảm, chân thành trong quan hệ và trong ứng xử.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, khi còn là Nguyễn Ái Quốc, trong tác phẩm “Nghệ Tĩnh đỏ”, Người đã mô tả “Nhân dân Nghệ Tĩnh nổi tiếng cứng đầu. Trong thời kỳ pháp xâm lược cũng như các phong trào cách mạng quốc gia (1905-1925) Nghệ Tĩnh đã nổi tiếng”3. “Cứng đầu” mà Nguyễn Ái Quốc dùng ở đây chính là chỉ phẩm cách khí khái của người Nghệ. Cái khí khái làm nên cái gan góc, cứng cỏi đến bướng bỉnh, tạo thành “nét độc đáo trong tính cách người Nghệ Tĩnh là gan góc, mưu trí”(Đinh Gia Khánh-Cù Huy Cận, 1995; tr.142); “Họ sẵn sàng quên mình vì nghĩa lớn. Khảng khái, thủy chung, trung thực, đó là những nét dễ bắt gặp ở dân xứ Nghệ”(1;tr.23)

Trong quan hệ ứng xử, người Nghệ thường là chân thành thẳng thắn đến mức mà như Gs. Vũ Ngọc Khánh gọi là cứng cỏi trong giao lưu. Vì thế, trong quan hệ không phải lúc nào cũng dễ được người xứ khác hiểu, chấp nhận. Đôi lúc cứng rắn nguyên tắc đến mức xem là “gàn”. Tiêu biểu cho nét tính cách này là tầng lớp các ông đồ (Thầy dạy học). Có câu phương ngôn: “Đồ gàn xứ Nghệ”. Lớp người này tuy với một cuộc sống “nghèo khó nhưng không hề hèn kém”(Ngô Đức Thịnh, 2009; tr.197). Có thể nói “gàn” cũng là một nét tính cách người Nghệ, trở thành một thứ “bệnh”: bệnh gàn! và “bệnh gàn của người xứ Nghệ vừa đáng yêu vừa đáng phục nhưng cũng tội nghiệp vì đến một giới hạn nào đó trở thành lực cản-bệnh sĩ”4. Có tác giả nhìn nhận đầy cảm thông “phải hiểu cái gàn ở đây không phải là thứ gàn dỡ thông thường đáng ghét mà là một hình thức đặc biệt để bao bọc nhân phẩm”5.

Phong thổ khí hậu có ảnh hưởng đến tính cách con người, có lẽ đúng phần nhiều với xứ Nghệ. Vùng đất Nghệ vào mùa đông thì ẩm ướt, mùa hè thì quá khô nóng. Hàng năm hứng chịu nhiều cơn bão đổ bộ, có khi gây thiệt hại nặng nề, những đợt gió nắng nóng từ Lào thổi qua trong mấy tháng mùa hè, nắng nóng lại càng oi bức…Sinh ra trong môi trường thiên nhiên không mấy ưu đãi, luôn luôn đối mặt và thậm chí gồng mình lên với cuộc sống, do vậy, người nghệ thường khí khái, coi trọng nghĩa khí, không chịu luồn cúi, ít xu nịnh giả tạo…người Nghệ khi mới tiếp xúc, người vùng miền khác không phải lúc nào cũng dễ chịu nhưng khi đã chơi tiếp xúc lâu thì dễ thân quý vì người Nghệ nhìn chung rất chân thành và nhiệt tình với bè bạn.

(iiii). Tính cộng đồng đùm bọc lẫn nhau giữa người Nghệ rất cao

Tính cố kết cộng đồng là một phẩm chất được xác định là giá trị truyền thống của người Việt. Nét phẩm chất này càng được thể hiện rõ ở người Nghệ, khiến không ít cộng đồng vùng miền khác lấy làm thán phục.

Do bao đời nay nhân dân Nghệ Tĩnh quen sống trong cơ cấu xóm làng, với những mối quan hệ bà con, láng giềng mật thiết, đã tạo dựng nên ở người Nghệ tinh thần giúp đỡ đùm bọc nhau nhất là trong cơn hoạn nạn, coi trọng tình nghĩa xóm làng thân thuộc. Chính cái khó khăn, gian khổ của cuộc sống đời sống sinh hoạt vật chất, làm cho người Nghệ có nhu cầu yêu thương, đùm bọc, giàu tình cảm, do vậy ở đâu họ cũng quan tâm lẫn nhau, thể hiện tình cảm gắn bó quê hương thân thuộc. Trong phương ngữ người Nghệ cũng có những từ mang đậm sắc thái đó, ví dụ: “quê choa”, “nhà choa”. Cũng vì điểm coi trọng tình đồng hương này, nên người Nghệ bị coi là cục bộ! Một điểm tính cách thường không được chấp nhận trong mắt người vùng miền khác…Thực tế, theo quan sát, so với nhiều vùng, địa phương trên đất nước thì cộng đồng đồng hương xứ Nghệ phát triển, với số lượng rộng khắp, không chỉ ở trong nước mà ở cả nước ngoài.

Tóm lại, những điểm trên đây khá tiêu biểu cho con người xứ Nghệ và tính cách người Nghệ là một chủ đề cần được khảo chứng thêm, song cần phải khẳng định rằng, có nhiều phẩm chất của người Việt đặc biệt nổi trội trong con người xứ Nghệ, đúng như GS. Đinh Gia Khánh đã nhận xét “Dầu sao, nếu như khảng khái, thẳng thắn, biết quên mình vì nghĩa lớn, có ý thức cộng đồng mạnh mẽ, tha thiết yêu quê hương đất nước là những nét tích cực trong tính cách Việt Nam nói chung thì những nét ấy lại thể hiện một cách sắc cạnh bộc trực nhất trong con người Nghệ Tĩnh”(Đinh Gia Khánh- Cù Huy Cận, 1995, tr.142)

Nhiều người đã lý giải khác nhau về văn hóa xứ Nghệ, tính cách Nghệ, nhưng phần lớn đều cho tính cách ấy là do thiên nhiên khắc nghiệt, cuộc sống nghèo khổ tạo dựng nên. Theo chúng tôi, tính cách người Nghệ đó là sự cộng hưởng của hàng loạt nhân tố hội tụ Thiên – Địa- Nhân, hay nói cách khác là bị quy định bởi các nhân tố địa tự nhiên, địa kinh tế và địa nhân văn rất riêng của người Nghệ, đúng như C.Mác đã từng luận chứng trong luận điểm “Trong tính hiện thực của nó, con người là tổng hòa của những quan hệ xã hội”. Những yếu tố tự nhiên-xã hội-con người xứ Nghệ, cộng hưởng nhau, tác động lẫn nhau tạo ra một môi trường văn hóa cho người Nghệ. Đến lượt nó, hoàn cảnh và truyền thống lịch sử văn hóa xứ Nghệ đã sản sinh ra những con người, lớp người với những đặc điểm tính cách riêng, và chính những con người ấy tiếp tục cộng hưởng bồi đắp cái “bản sắc riêng” thành hằng số văn hóa của một vùng miền.

Do vậy, trong các yếu tố “Thiên-Địa-Nhân”, nổi lên vẫn chính con người (yếu tố Nhân) đóng vai trò to lớn. “Nhân” ở đây không còn chỉ là yếu tố chủ quan của từng con người cụ thể mà là lối sống, nếp sống của nhiều người, nhiều thế hệ, của một cộng đồng người được hình thành và lưu giữ qua bao đời. Chính yếu tố con người làm đã khắc chế thiên nhiên, hòa hợp trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt đúng hơn là một sự chịu đựng quyết liệt, để rồi vượt lên nghịch cảnh của mình, tạo nên dấu ấn bản ngã độc đáo như nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu đã nhận định.

II. Sự vận động của tính cách người xứ Nghệ trong bối cảnh mới

1. Khả năng biến đổi của tính cách người xứ Nghệ

Xét cho cùng, tính cách con người là sản phẩm của điều kiện kinh tế – xã hội. Điều kiện kinh tế – xã hội thay đổi thì văn hóa tính cách tất nhiên sẽ có những biến đổi để thích ứng. Tính cách người xứ Nghệ là kết quả của quá trình lịch sử- tự nhiên, do vậy những nét ưu trội nói trên sẽ là một hằng số mà người Nghệ có quyền tự hào, song cũng có những nét tính cách dễ bị phê phán ở người Nghệ như: phân tán, tự mãn, hẹp hòi, bảo thủ, cục bộ địa phương, kinh nghiệm chủ nghĩa…là những nét ảnh hưởng không nhỏ đến quan hệ và sự phát triển của người xứ Nghệ.

Thực tế, cùng với thời gian, sự giao thoa, tiếp nhận văn hóa các vùng miền, tính cách của người Nghệ, văn hóa Nghệ đã ít nhiều biến đổi. Những nét đẹp trong tính cách người Nghệ vẫn được và cần được giữ gìn phát huy. Ví như các phẩm chất nổi bật chịu khó, hiếu học vẫn được coi trọng vì đó là một tập tính tốt đẹp mà bao đời nay người Nghệ đã cổ vũ phát huy truyền thống này; đồng thời Người Nghệ đã trở nên năng động cởi mở hơn, bớt đi tính cục bộ địa phương, bớt đi tính khí khái bộc trực, hội nhập tiếp biến với thế giới bên ngoài, những cái xấu, bảo thủ (như gia trưởng, cục bộ, tằn tiện…) dần dần được loại trừ hoặc trở thành cái tính không nổi trội ở người Nghệ nữa. Nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Đức Thịnh khi so sánh sự thay đổi ở người Nghệ với người Huế, Hà Nội trong cuộc di cư, đã cho rằng “…người Nghệ đi đến vùng đất mới thì lại rất dễ hòa nhập với người dân sở tại và vì thế chất văn hóa “Nghệ” ở họ có phần phôi pha” (Ngô Đức Thịnh, 2009, tr.210). Tuy nhiên, cũng cần phải thấy rằng, tính cách luôn có tính nhất quán và ổn định của nó, do vậy, có những nét tính cách trở nên thành tập tính, ăn vào tiềm thức, bảo thủ khó thay đổi trong ngày một ngày hai.

Nói tóm lại, tính cách người Nghệ là một hằng số khá ổn định, đặc biệt sẽ khó biến đổi nếu ai đó sinh ra và sinh sống trên chính quê hương xứ Nghệ, còn khi đã đi ra giao lưu văn hóa với các cộng đồng người bên ngoài, Người Nghệ sẽ có những thay đổi trông thấy, khác ít nhiều với người Nghệ “bản địa”.

2. Một số ý kiến về phát huy phẩm chất tốt đẹp của người Nghệ trong bối cảnh đất nước hội nhập

Người Nghệ trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam có một ví trí, một ý nghĩa lớn, có những đóng góp đáng kể vào sự phát triển của quốc gia dân tộc. Trong các cuộc kháng chiến, không đâu không có mặt tham gia của người xứ Nghệ. Thêm nữa, như nhiều nhà nghiên cứu nhận định “…bất cứ thời nào Nghệ Tĩnh cũng là một trong những cái nôi đào tạo và cung cấp nhân tài cho tổ quốc”(1; tr.27); “…đóng góp lớn nhất của Nghệ Tĩnh cho tổ quốc vẫn là cái “vốn” con người có chất lượng cao”6

Đất nước hôm nay đang trên đà đổi mới và hội nhập. Lẽ đương nhiên người Nghệ cũng có sự đổi mới và hội nhập nằm trong trào lưu chung của đất nước, đồng thời vẫn thể hiện những bản ngã của mình. Người Nghệ cũng sẽ tiếp nhận được nhiều cái hay cái đẹp, đồng thời cũng phải chấp nhận ở mức độ nhất định những “cái dỡ” từ bên ngoài mang lại. Ở đây nhân tố con người, đặc biệt những con người có cơ hội đi ra khỏi địa phương, những người có cơ hội giao lưu học hỏi đóng vai trò quan trọng trong sự tiếp nhận đổi mới và hội nhập của người Nghệ.

Phát huy truyền thống đẹp đẽ để phát triển đó là một nguyên lý của mọi cộng đồng người. Người Việt Nam nói chung, người Nghệ nói riêng cần phải nhìn nhận nghiêm túc khoa học về vấn đề này, để tận dụng lợi thế “tiềm năng sẵn có” của mình. Theo chúng tôi, người Nghệ hôm nay và có thể là trong tương lai nữa, cần:

Một là, cần ý thức được sức mạnh văn hóa truyền thống để từ đó coi trọng, tôn vinh, tạo điều kiện để các nhân tố điển hình được nẩy nở, phát huy. Vì văn hóa bao giờ cũng được biểu hiện thông qua tấm gương văn hóa (nhà văn hóa, không gian văn hóa, vật thể văn hóa…)

Hai là, xóa bỏ những tập tính xấu, cởi mở đón nhận văn hóa 4 phương, khắc phục những điểm yếu trong tính cách để thích nghi theo hướng hiện đại, chuẩn mực, văn minh.

Ba là, chú trọng phát triển kinh tế – xã hội, tạo điều kiện để con em học hành làm vẻ vang truyền thống quê hương, cần có chính sách khuyến khích những nhân sĩ trí thức xứ Nghệ trở về bằng nhiều cách khác nhau, giúp đỡ quê hương.

Bốn là, tạo dựng các tượng đài danh nhân, các nhà văn hóa, vườn danh nhân,…để các thế hệ sau noi theo học hỏi, nhân lên sức mạnh truyền thống của quê hương (lòng tự hào, tự tôn cũng là một động lực thúc đẩy sự phát triển rất mạnh mẽ).

Trong thời đại toàn cầu hóa, phát triển kinh tế và văn hóa trên cơ sở ổn định chính trị – xã hội là những nội dung cơ bản để đi tới bến bờ hạnh phúc, văn minh, tiến bộ. Để làm được điều này, người Nghệ chỉ có thể trên cơ sở khai thác hiệu quả nội lực văn hóa của mình, đó cũng là một cách để bồi đắp, khẳng định những hằng số văn hóa xứ Nghệ bao đời, không những thế còn nâng văn hóa ấy lên một tầm cao mới.

______

*ThS. Phạm Xuân Hoàng, P.Trưởng phòng, Viện TT KHXH. Bài đăng: Chuyên san Khoa học Xã hội & Nhân văn Nghệ An, số 8, tháng 11/2012, tr.56-60.

1 Văn hóa truyền thống các tỉnh Bắc Trung Bộ (Kỷ yếu Hội thảo Khoa học, 1997), Nxb KHXH, Hà Nội, tr.118

2 Phạm Đức Dương, xem: 2; tr.55

3 HCM (2009). Toàn tập. T3, tr.70. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

4 Phạm Đức Dương, xem: 2; tr.56

5 Nguyễn Đình Chú, xem: 2; tr.88

6 Vũ Ngọc Khánh, xem: 8; tr.10

Tài liệu tham khảo:

(1). Nguyễn Đổng Chi (2003), Tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí Minh, Quyển 3: Văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

(2). Gia phong xứ Nghệ trong bối cảnh đất nước đổi mới (Kỷ yếu Hội thảo khoa học, 2004). Nxb Nghệ An.

(3). Nguyễn Đắc Hưng (2009), Việt Nam văn hóa và con người, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

(4). Đinh Gia Khánh- Cù Huy Cận, cb. (1995), Các vùng văn hóa Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội.

(5). Đặng Thai Mai (1960), Văn thơ Phan Bội Châu, Nxb Văn học, Hà Nội.

(6). Ngô Đức Thịnh (2009), Bản sắc văn hóa vùng, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.

(7). Tập thể tác giả (1986), Nghệ Tĩnh hôm qua và hôm nay, Nxb Sự thật, Hà Nội.

(8). Văn hóa truyền thống các tỉnh Bắc Trung Bộ (Kỷ yếu Hội thảo Khoa học, 1997),  Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

About these ads

2 phản hồi

  1. Bài viết thú vị quá chú ạ. Người gốc xứ Nghệ đọc bài này thấy ước gì mình sinh ra ở ngoài ấy

  2. Lấy ví dụ một chút!
    Rủi một ngày nào đó, cứ cho là ngày 21/12/2012, làng Sen, bổng dưng không còn nửa, động đất hay thiên thạch chẳng hạn, thì người Nghệ có còn lẫm liệt viết nên những áng văn trên đây?

    Cơ trời khó biết!

Gửi phản hồi

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4 222 other followers