CẢM VÀ LUẬN VĂN CHƯƠNG


VCCVL – Bìa Văn Sáng, 1998

1. NGUYỄN TRỌNG TẠO CẢM VÀ LUẬN VĂN CHƯƠNG
(Nhân đọc Văn chương – cảm và luận của Nguyễn Trọng Tạo – NXB Văn hóa Thông tin 1998)

NGUYỄN TRỌNG HOÀN

Tôi nhớ có lần, viết đề tựa cho tập thơ “Đồng dao cho người lớn” của Nguyễn Trọng Tạo, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường có ví Nguyễn Trọng Tạo với hình ảnh “Người ham chơi” trong triết lí văn minh La Mã. Quả có thể và quá thấy khó có cách nói khác nhuần nhuyễn ấn tượng hơn về một Nguyễn Trọng Tạo trong thơ. Nhưng còn một Nguyễn Trọng Tạo trong văn, trong họa, trong nhạc? Nhà thơ – nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha tựa trong album Tình khúc bốn mùa rằng: Nguyễn Trọng Tạo là một nghệ sĩ đa tài – thơ hay, họa bay và nhạc say! Và cuối năm 1998, giới “đọc” bỗng lại có trên tay “Văn chương – Cảm và Luận” dày tới 340 trang, và in với số lượng lớn…

Như một thói quen, cầm cuốn sách, mở trang bìa phụ không thấy chú thích thể loại, tôi nhấc điện thoại thì được anh trả lời: “Cứ đọc hết rồi sẽ thấy”. Và tôi đọc một mạch, từ Trò chơi nói thơ của bé Hoàng Dạ Thi, Trương Nam Hương – hồn thơ đẹp như nỗi buồn, đến Trả lời thư bạn đọc Về tôi. 45 bài một chất giọng bình tĩnh, một thái độ cẩn trọng và quyết liệt. Chuyện Cảm và Luận của anh thật khó xếp ô thể loại, nhưng lại đúng với cái tên sách anh đặt. Dường như đời sống, khí quyển văn chương anh tiếp xúc thường ngày đều kết lắng ở đây – có điều được anh trình bày bằng chính điều anh nghĩ, anh tâm niệm chứ không phải bằng lí thuyết phê bình. Viết như thế khó lắm. Bởi trong đời, yêu được một nhà thơ đã khó, viết được cho ra cái chất của họ lại khó đến bội phần. Trong rừng thơ đa dạng nhiều tầng, đa phong cách, nội việc chọn tác giả để viết đã là điều đáng suy nghĩ. Nguyễn Trọng Tạo viết về một số nhà thơ nổi tiếng, một số nhà thơ cùng thời, một số nhà thơ trẻ, viết về đời sống văn học đương đại, viết về nghề, về thể loại, thậm chí tỉ mỉ đến một chữ trong bài thơ… với một niềm đau đáu: hãy cởi mở và tôn trọng đối với văn chương. Không sính lí luận, anh dường như đã mở một “hệ quy chiếu” riêng cho cách viết của mình – đó là định danh cho mỗi vấn đề trong bài viết: Thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường – một cõi tâm linh, Hữu Thỉnh thành phố hồn quê, Lục bát – một thể thơ anh minh… Không ồn ào ca tụng hay dóng diết chê bai, anh viết với tư cách bàn luận của người làm nghề, viết bằng “trí tuệ cảm xúc” (lời bạt của giáo sư Hoàng Ngọc Hiến). Chính vì thế, trước hết anh tránh được sự khô cứng, tẻ nhạt mà có được nhiều trang văn tươi xanh chất sống: một giấc mơ trước lúc bàn luận thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường, một so sánh khách quan khi viết về thơ Hữu Thỉnh, một khúc chiết tư duy khi phân tích vị thế của thơ lục bát… Văn trong cảm và luận của anh giàu tính triết luận và đối thoại, không chuộng nhận định to tát. Đọc sách của anh như được giao tiếp với một người bạn tâm tình, một người bạn có văn hóa sống – văn hóa đọc và văn hóa viết. Trong “cảm” và “luận” vừa có sự sắc sảo của người yêu nghề vừa có tâm hồn và nhân cách của người cầm bút: quyết liệt và chân thành. Những ghi nhận của anh về thơ là một minh chứng của điệu hồn và xúc cảm trước nghệ thuật, đồng thời cũng thể hiện bản lĩnh văn hóa trước dòng chảy thời gian. Riêng phần cuối cùng của cuốn sách, với ba bài: Hoàng Cầm và lá diêu bông, Trần Dần: tôi thích đối thoại như tra tấn, Ba biến khúc Văn Cao, ngoài giá trị tiếp cận văn chương còn là những tư liệu quý có tính quan niệm về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác.

Cùng với Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa, Văn chương – cảm và luận của Nguyễn Trọng Tạo có ý nghĩa đánh dấu một sự kiện văn học 98: sự đăng quang của sáng tạo làm phong phú diện mạo của thực tiễn tiếp nhận, phê bình văn học.

.

2. ĐỌC “VĂN CHƯƠNG CẢM VÀ LUẬN”

NGUYỄN VĂN HOA

1. Văn chương Cảm và Luận trước hết là một cuốn sách đẹp, bìa do Họa sĩ Văn Sáng trình bày thật độc đáo, nổi bật lên chữ V mềm mại in nhũ vàng với 7 dòng chữ “Văn chương cảm và luận” từ to đến nhỏ dần, nhỏ đến mức mắt kém không đọc được. Nếu tính cả lời bạt của giáo sư Hoàng Ngọc Hiến và mục lục thì cuốn sách dày 340 trang, nhưng có thể đọc một mạch mà không thấy mệt. Số lượng thấy đề in 2.000 cuốn, quả là không ít so với loại sách văn học, đặc biệt là sách phê bình – tiểu luận hiện nay. Nhưng tôi nghĩ có thể in với số lượng lớn hơn, từ 5 đến 7 nghìn bản (thực tế đã in 7.500 bản) mới đáp ứng được nhu cầu bạn đọc vốn rất yêu mến Nguyễn Trọng Tạo không chỉ với tư cách nhà thơ mà còn là nhạc sĩ, họa sĩ, nhà báo. Không biết tác giả có nghĩ tới điều này không?

2. Xuyên suốt cuốn sách “Cái tôi” của tác giả được nhắc đi nhắc lại nhiều lần dù Nguyễn Trọng Tạo nói về bạn thơ khác, từ một em bé nói thơ có mẹ là “thư kí” đến các nhà thơ cao tuổi nổi tiếng như Hoàng Cầm, Trần Dần hay Văn Cao. Nhưng chiếm tỉ lệ lớn hơn cả là Nguyễn Trọng Tạo viết về những bạn thơ cùng lứa bộ đội chống Mĩ và những nhà thơ trẻ. Đó cũng là lẽ thường tình, vì thơ cần tri âm tri kỉ chia sẻ với nhau.

3. Nguyễn Trọng Tạo là nhân chứng lịch sử của cả một giai đoạn thơ có nhiều biến động, vì anh có may mắn được gặp gỡ và “chơi” với rất nhiều nhà thơ Bắc-Trung-Nam, có người nay đã khuất, có người ít được biết đến. Qua cuốn sách này, anh đã giúp độc giả có góc nhìn mới về các nhà thơ mà anh đã gặp. Càng gặp gỡ nhiều thì “cảm và luận” của Nguyễn Trọng Tạo càng nhiều. Dạng những bài này có giá trị “sử kí Tư Mã Thiên”.

4. Nguyễn Trọng Tạo không e ngại khi gặp những nhà thơ “có vấn đề” và viết về họ với thái độ chân thành và can đảm, nên cuốn sách có nhiều thông tin mới “độc nhất vô nhị”.

5. Ngoài các thông tin trực tiếp giữ được của nhiều nhà thơ mà Nguyễn Trọng Tạo lần đầu tiên công bố, thì qua Văn chương cảm và luận tác giả đã đưa ra nhiều nhận định đáng lưu ý về thơ Việt Nam như thơ trẻ chống Mĩ, thơ trẻ sau 1975, về thơ Lục Bát, thơ Tứ Tuyệt, đặc điểm của trường ca, thơ văn xuôi hay thơ không vần, về giải thưởng thơ, về thơ hậu chiến, hay về một số nhà thơ trong nhóm “Nhân văn – Giai phẩm”. Tài văn bút của Nguyễn Trọng Tạo qua “Cảm và Luận” biểu hiện ở giọng văn có cá tính và cách viết đầy khêu gợi người đọc cùng “cảm và luận” với anh.

6. Nguyễn Trọng Tạo bộc bạch ý kiến để nhiều người cùng suy ngẫm về những vấn đề còn nhiều khúc mắc trong tranh luận: “Thơ của những người cùng tham chiến, dù là Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy hay Nguyễn Bắc Sơn, Dzu Tử Lê, Nguyên Sa… nếu còn lại thì cũng chỉ còn lại những giọt máu thơ nhân bản mà thôi”. Bởi theo anh: “Đã là những giá trị thì đều là tài sản chung, cả dân tộc cùng nâng niu gìn giữ, không nên phân biệt con đẻ, con nuôi, bên này, bên khác. Tất cả đều là con của bà mẹ Việt đau thương và độ lượng… Những giá trị thơ ca đích thực do thế hệ này mang lại, dù là ở phía nào, đều góp phần xóa đi những mặc cảm lịch sử một thời”. Ý kiến của Nguyễn Trọng Tạo ở tuổi “tri thiên mệnh”, một Nguyễn Trọng Tạo đã thành danh với nhiều danh hiệu thơ – văn – nhạc – họa – báo đã góp tiếng nói vào vấn đề đang tranh cãi quyết liệt trên nhiều báo chí trong và ngoài nước, rất đáng được ghi nhận.

7. Ngoài cái tôi đầy trách nhiệm trong các bài viết về thơ của đồng nghiệp, Nguyễn Trọng Tạo đã rất thành thực qua những bài tự bạch về bản thân. Trong bài “Nghiệp vào thân”, anh thú nhận về “người thầy đầu tiên” đã đưa anh vào con đường sáng tác thơ chính là một thi sĩ đã quá cố: “Tôi cũng đọc ở đó (tủ sách của người cha mà anh gọi là cậu) nhiều cuốn sách, nhưng phải đọc Hàn Mặc Tử, những sợi-dây-thơ trong hồn tôi mới thực sự bị chấn động bởi ma lực kì lạ của nó”. Lận đận trong học hành thi cử, vấp váp trong “tai nạn nghề nghiệp”, nhưng với tài năng bẩm sinh và lao động nghệ thuật miệt mài, qua cuốn Văn chương Cảm và Luận, Nguyễn Trọng Tạo đã moi hết tim gan của mình ra trước mọi người mà không hề sợ bị hố.

8. Theo cá nhân tôi thì đây là một cuốn sách lý thú. Nó giúp cho người đọc có một cái nhìn bao quát về cả giai đoạn thơ Việt mấy chục năm qua với một lối tiếp cận bản chất sự thật của thơ và sự thật của đời sống thơ ca dưới ngòi bút của một chủ thể sáng tạo rất đáng tin cậy. Cho dù có những bài viết theo lối nhật kí, ghi chép, đối thoại không theo lối viết căn cứ vào “Văn bản học”, thì nó vẫn có sức gợi mở cho người đọc tiếp tục suy ngẫm.

9. Tôi là người Kinh Bắc, khi cầm cuốn sách Văn chương cảm và luận* của Nguyễn Trọng Tạo là liền nhớ ngay đến bài hát Làng quan họ quê tôi của anh mà lời ca phỏng theo bài thơ Làng quan họ của nhà thơ Nguyễn Phan Hách. Có lẽ Nguyễn Trọng Tạo nổi danh ở Kinh Bắc trước hết phải cảm ơn Nguyễn Phan Hách – nói vui là anh đã được “ăn theo” bài thơ của một người Kinh Bắc. Đồng Thời Nguyễn Phan Hách cũng được “nổi tiếng theo” Nguyễn Trọng Tạo, một người trai xứ Nghệ. Nhưng rất tiếc tại trang 332 của cuốn sách này trong bài viết “Về tôi” Nguyễn Trọng Tạo đã không nhắc đến Nguyễn Phan Hách khi anh kể rằng “Bài hát Làng quan họ quê tôi được chọn vào băng hình của Nhật Bản, được dàn nhạc Lepxích trình diễn”. Có thể do tác giả vô tình, hoặc do anh chỉ nói lướt về mình, nhưng cho dù người ta đã biết rõ qua những bài viết khác của anh, tôi vẫn muốn đính chính giùm anh ở cuốn sách này.

Trên đây chỉ là những ý nghĩ tức thì của tôi sau khi gấp lại trang cuối của cuốn Văn chương Cảm và Luận, muốn được chia sẻ cùng tác giả và bạn đọc gần xa. Và tôi tin là có thể sẽ có nhiều cách “cảm và luận” khác nhau về cuốn sách này của Nguyễn Trọng Tạo. Nếu có gì không phải, mong tác giả và bạn đọc chỉ giáo cho.

Hà Nội, cuối năm 1998 


* Văn chương cảm và luận – nxb Văn hóa Thông tin, 1998

CÓ THỂ NÀO THƠ BẬT GỐC GIỮA HỒN ANH

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s