NTT – Vài năm nay, bạn đọc làm quen và ấn tượng với cái tên Võ Thị Phương Thúy qua những bài thơ trên mạng và trên báo. Nhà xuất bản Hội Nhà Văn đang chuẩn bị ấn hành tập thơ đầu tay “Xõa Ngày Tóc Rối” của Thúy vào dịp Ngày Thơ Nguyên Tiêu năm nay. Khi tập thơ đã vào nhà in, Thúy lại có một chùm thơ mới gửi tới nguyentrongtao.org. Phải nói sức viết của Thúy đang rất sung mãn. Nhân dịp này, NTT xin giới thiệu bài Tựa cho tập thơ và chùm thơ mới của chị.

TỰA XÕA NGÀY TÓC RỐI

Bài thơ đầu tiên của Thúy tôi đọc là bài “Trăng ca” dài 156 câu. Một giọng thơ lục bát điêu luyện, nhiều câu ngắt nhịp kiểu cách tân. Ngôn ngữ thơ trau chuốt. Hình ảnh thơ mờ ảo. Nội dung thơ mang nhiều ám tượng văn hóa Việt. Tôi không nghĩ đây là thơ của một người mới “tập tành” viết thơ, mà là thơ của một người khá già dặn tay nghề:

Dại gì mà kết phu thê
Trăng còn Tô Thị hẹn thề trăm năm
Em còn trăng lót vạt nằm
Tôi còn em ngậm đóa rằm chưa bưa

Và những câu thơ gợi nhớ về thôn quê nhiều thương nhớ:

Sài Gòn ướt phía không mưa
Cầm tay nhau rủ rê: Thừa một trăng !
Hai tay khoanh lại nhọc nhằn
Rổn rang: Mèng đéc ơi! Thằn lằn kêu
Phập phồng phập phào phập phều
Cái nồi đất đựng đầy niêu trăng tàn

Thúy viết khá nhiều thơ lục bát, với một tay nghề nhuần nhuyễn như là sinh ra để làm thơ lục bát vậy. Đó là điều mà ít những người làm thơ trẻ như Thúy làm được. Nhưng lại cũng như những nhà thơ trẻ khác, Thúy làm thơ tự do với ngôn ngữ thơ hiện đại. Thơ của Thúy xoáy sâu vào thân phận tình yêu tuổi trẻ với nhiều cung bậc cảm xúc tinh tế và mạnh mẽ.

Những giọt mưa khua trên mái tôn ngỡ tim mình đang vỡ
Ngàn mảnh thầm thì hành khất một bờ môi

Và:

Muốn lõa lồ một đêm trăng Thị Nở
Góc vườn khuya rụng vỡ trái địa đàng
Thèm vụng trộm để một lần ăn rở…

Thơ của Thúy không phá mở hình thức mà hướng tới khám phá bí mật tâm hồn, bí mật phận người. Đó cũng là một cách làm mới thơ để mang tới cho thơ nhiều điều mới lạ. Đây là xu hướng mà thơ trẻ đang trầm tĩnh kiếm tìm, và Thúy không bị sự hào nhoáng của hình thức và đề tài gây “sốc” phủ dụ.

Làm thơ theo bản năng thì nhiều người làm. Nhưng làm thơ “có nghề” thì chẳng mấy. Theo người xưa thì bản năng của con người ta đều có ít nhiều chất Thi sĩ, và khi làm thơ có nghề thì được gọi là Thi gia (Nhà thơ) và khi nhà thơ đó trở thành nhà tư tưởng thì gọi là Thi nhân. Với một người trẻ như Võ Thị Phương Thúy mà hội đủ cả chất Thi sĩ lẫn chất Thi gia thì đó là một điều đáng mừng.

Tuy nhiên, thơ rất chuộng tính hồn nhiên. “Tự nhiên nhi nhiên”. Hy vọng càng đi xa, người thơ không để mất đi tính hồn nhiên trong trẻo của thơ.

Hà Nội, 1.2012
NGUYỄN TRỌNG TẠO

CHÙM THƠ MỚI CỦA VÕ THỊ PHƯƠNG THÚY

TRÁCH

Quây trăng lót một chỗ nằm

Vạt người hoang lạnh âm âm gió mùa

Con đường từ độ già nua

Người mang hơi ấm cợt đùa rồi đi

Bõ bèn một giấc vu quy

Rợp trời voan trắng nhu mì thả rông

Cơn mơ đánh cắp nụ hồng

Ngậm lời trinh nữ xuôi dòng phù vân

Cỏ, 7/1/2012

VẮNG

(Cho Sơn)

Em vùi ý nghĩ trong tầng lá khô nghe mùa đông tách vỏ

Tiếng bước chân gầy cuộc nắng mưa

Chiều cuối năm vắng người đợi chờ thành hun hút

Nỗi nhớ buông rèm

Lẻ loi thừa mứa

Tiếng cười bỏ quên thềm ngày cũ

Người nhặt về đi!

Nhặt về đi mà gặm nhấm đêm hoang

Lớp sóng nào cuộn xô dưới đáy buồn

Em khẽ trở mình sợ mơ hồ thức giấc

Vệt sao cuối trời không soi tỏ mặt người

Ánh đèn đường không soi tỏ mặt người

Bàn tay trơ trọi

Những ngón tay không làm được trò ma mị trên đường cong cô đơn

Người đừng dỗ dành em

Chiếc bóng cuối cùng bỏ rơi em khi đêm tối

Con đường bỏ rơi trong một lần em quên ngoái lại

Và tháng năm mải ú tim trên những bước chân chật chội

Trò kiếm tìm thú vị và trớ trêu…

Chiều cuối năm em ngồi đếm dốc thời gian chảy ngược

Mùi trầm hương lặng lẽ đi về

Người cứ kệ em và nỗi buồn thêu dệt

Biết đâu! …

Mùa xuân đã thức ở bên trời…

Cỏ, tất niên 2011

BUỒN NHƯ CỎ

Giấc đêm qua anh có gọi em không?

Thoảng trong gió lời nồng nàn rất khẽ

Em lặng ngắt mơ tay mềm cứu rỗi

Động tình nào chăn gối lạnh mùa sang

Nỗi cô đơn cười hả hê viên mãn

Những thói quen yêu thương cựa quậy

Nhói

Buốt

Nụ hôn anh rất gần

Bờ môi anh quá xa

Mộng ảo trượt ngã sau tấm rèm buông ngược gió

Đôi mắt tháng Giêng không biết hát lời cỏ non

Bàn tay tháng Giêng không miết nổi nếp nhăn có thật

Nước mắt vị mặn nước mắt nhạt dần

Sáng nay vòm trời cong cong như niềm nhớ

Bầy lá khô xoắn xuýt gót lạnh mềm

Ly cà phê uống dở

Bản tình ca bỏ ngỏ

“Tôi buồn như cỏ…”

Xa xăm về bên người

Xa xăm ghé chốn này

Cỏ, 27/1/2012

TỰ KỶ

(Viết trong đêm đọc thơ Du Nguyên)

Giêng sang ngồi mơ tháng Chạp

Mùa gió chướng tôi yêu, mùa gió chướng xa người, mùa gió chướng vương vương

Mùa gió thơm hương đôi môi người ấm nóng

Tôi thèm gục đầu lên cớm nắng ban trưa và khóc

Người sẽ dỗ dành tôi bằng nụ hôn mơn trớn thịt da

Người sẽ thì thầm bên tai tôi Người cô độc và tôi chỉ có một.

Người chỉ có một tôi

Thi thoảng người quên điều đó?

Hay thi thoảng người nói dối?

Đôi khi tôi xòe bàn tay và thả vào đó dăm ba giọt buồn thỉu buồn thiu

Những giọt buồn không trong vắt như giọt nắng tháng năm nhảy múa

Đôi khi tôi vấn tóc mình lên và cong môi, bụm miệng trước gương

Chợt thấy lời người thoảng qua trong đôi mắt

Tôi thảng thốt

Có bóng ma ẩn hiện trong giọng nói xưa lắc xưa lơ…

Đêm qua tôi chạy dọc mùa đông về căn phòng gió trống

Mái ngói hanh hao vàng vọt

Bầy sẻ nâu bạt gió phương nào

Kí ức vụn vỡ trên mặt bàn tẩy xóa

Kí ức lấm lem trên mảng tường cũ kỹ

Những dòng tên nắn nót huơ chân huơ tay loạn xì ngầu

Kêu gào và hét toáng

Có sức mạnh nào kéo tôi chạy thục mạng ra phố

Đường này

Ngõ nọ

1,2,3,4,5…vẫn còn nguyên 15 cây hoa sữa

Tôi đã từng lo sợ người ta sẽ chặt hết và phố sẽ chít khăn tang tiếc thương mùi nồng nàn

Đôi tay chưa kịp ướp hương

Lời chia xa chưa kịp nói

Có thể người quên tôi

Đừng quên đêm ngọt ngào

Người chờ tôi, đêm nảo đêm nao.

Tôi lại đắp chăn kín mít

Bằng cách đó tôi giấu nỗi buồn và nước mắt và tiếng nấc

Tôi tin người biết

Tôi tin người cố tình không biết

Lần 1, lần 2, lần 3 và vân vân lần

Tôi thiếp đi.

Tôi nghe có lời xin lỗi

Tôi nghe lời đôi môi trên má

Chập chờn, chập chờn

Đôi cánh ước mơ bấy lâu đã rệu rạo rều rào

Những ý nghĩ bấy lâu đã cùn trơ cùn trẩy

Tôi chai sạn nỗi đau

Tôi lạnh lùng xác thịt

Tôi song hành cùng nỗi cô đơn và thỏa hiệp và cười với nó

Tôi thường hát giữa đêm bản tình ca câm lặng

Tôi thường cười một mình (gió không biết tôi điên)

Riêng tôi biết tôi điên

Anh có biết?

Hình như người điên cũng buồn

Cỏ,28/1/2012

Nguyễn Đình Đăng

NTT – Sa Hoàng Nikolai Đệ Nhị từng căm ghét trí thức đến nỗi muốn loại bỏ từ “trí thức” khỏi từ vựng của tiếng Nga: “Trí thức là một từ ghê tởm”. Lenin gọi trí thức là cứt. Mao bảo trí thức là cục phân. Ngô Bảo Châu nói trí thức là người lao động trí óc. Ai đó nói trí thức là dấn thân. Phải chăng trí thức là tất cả những thứ ấy cộng lại? Mời bạn đọc dưới đây bài viết của NGUYỄN ĐÌNH ĐĂNG. 

Hồi còn là sinh viên năm thứ nhất (1976 – 1977) tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva [1], một lần ngay trong giảng đường vào giờ nghỉ, chúng tôi được yêu cầu khai lý lịch để nộp cho giáo vụ trường. Đến mục thành phần giai cấp của gia đình, tôi viết “trí thức” (интеллигенция), lại còn “trầm trọng” ghi chú “cha: thầy giáo, mẹ: bác sĩ” (отец – учителъ, мать – врач). Petya, cậu bạn Nga của tôi, thấy vậy bảo: “Ê, tiểu tư sản! Xoá đi mày! Ghi như tất cả chúng tao đây này: рабочий (lao động, công nhân).” Thấy tôi có vẻ băn khoăn, cậu ta giải thích: “Chúng tao gọi thầy giáo và bác sĩ là những người lao động trí óc (работники умственного труда).”

*

Phải nói thẳng một cách sòng phẳng như thế này. Trong lịch sử nhân loại chưa có một chế độ độc tài nào lại tôn trọng trí thức. Độc tài và trí thức không khác gì lửa và nước. Tần Thủy Hoàng từng ra lệnh đốt Kinh Thi và Kinh Thư, chôn sống hơn 460 Nho sĩ. Sa Hoàng Nikolai Đệ Nhị từng căm ghét trí thức đến nỗi muốn loại bỏ từ “trí thức” khỏi từ vựng của tiếng Nga: “Trí thức là một từ ghê tởm,” ông ta nói. Nhà độc tài kế tiếp ông, lãnh tụ cộng sản Lenin còn tiến một bước xa hơn khi đã không ngần ngại sử dụng một trong những từ thiếu sạch sẽ nhất để gán cho trí thức: Lenin gọi trí thức là cứt. Trong thư gửi Maxim Gorky ngày 15/9/1919, Lenin viết: “Các lực lượng trí tuệ của công nông đang trưởng thành vững mạnh trong cuộc đấu tranh lật đổ tư sản và bọn đồng lõa, lũ trí thức – đầy tớ của tư bản, những kẻ tưởng mình là bộ não của quốc gia. Trên thực tế, bọn chúng không phải là bộ não mà là cứt.” [2].

Khác với từ intellectuals trong tiếng Anh, thường được dùng chủ yếu để chỉ những người có nghề nghiệp chuyên môn trong các lĩnh vực lao động trí tuệ nhằm phân biệt họ với những người lao động chân tay, khái niệm trí thức (интеллигенция) trong tiếng Nga được dùng cho tầng lớp của những người không đơn thuần chỉ có học và lao động trí óc, mà còn phải có tư duy phê phán, phải gánh vác những lý tưởng cao cả. Các tính năng chính của trí thức Nga trước cách mạng tháng 10 mang đặc thù của những cứu tinh trong xã hội, bao gồm: 1) sự quan tâm tới số phận của đất nước (trách nhiệm dân sự), 2) thái độ và hành động hướng tới phê bình xã hội, tới cuộc đấu tranh với tất cả những gì cản trở sự phát triển quốc gia (vai trò của những người gánh vác lương tâm xã hội), và 3) khả năng đồng cảm với những ai “bị xúc phạm và bị xỉ nhục” (cảm giác đồng cảm về đạo đức).

Vốn có truyền thống tự chịu trách nhiệm về tương lai của đất nước như vậy, nên một số trí thức Nga đã có ảo tưởng ngây thơ rằng họ có thể hợp tác với chính thể độc tài, thuyết phục những người cầm đầu để họ cải tổ theo chiều hướng tự do dân chủ. Họ chưa bao giờ thành công. Sau cách mạng tháng 10 Nga, các văn hào như Maxim Gorky và Vladimir Korolenko đã đích thân tới gặp Lenin với hy vọng thuyết phục ông ngừng khủng bố, nhưng họ đã thất bại.

Những người cầm đầu trong bộ máy quyền lực của chính thể cộng sản đã không bao giờ tha thứ thái độ “phản động” hay “phản cách mạng” của giới trí thức và đã nhanh chóng đàn áp họ. Thi sĩ nổi tiếng Nikolai Gumilev là nạn nhân đầu tiên. Năm 1921 ông đã bị buộc tội âm mưu chống lại chế độ Xô Viết và đã bị xử bắn. Cuộc đàn áp trí thức của chính quyền Xô Viết đã đẩy hàng loạt trí thức Nga di tản ra nước ngoài sau cách mạng tháng 10. Những đại diện xuất sắc của giới trí thức Nga thời đó, kể cả các triết gia và các văn hào lớn như Nikolai Berdyaev [3] – chủ bút tờ Vekhi (Вехи: Những cột mốc), cũng bị chính quyền trục xuất ra khỏi đất nước vào cuối năm 1922. Sự đàn áp này còn tiếp tục cho tới khi Liên Xô tan rã vào năm 1991, với nhiều văn nghệ sĩ và trí thức bị tống giam, trục xuất, đày ải, trong đó có những cá nhân kiệt xuất như nhà vật lý Lev Landau (Nobel vật lý năm 1962, bị bắt giam 1 năm trong đợt thanh trừng 1936 – 1938), nhà thơ Iosif Brodsky (Nobel văn chương năm 1987, bị trục xuất năm 1972), nhà văn Alexandr Solzhenitsyn (Nobel văn chương năm 1970, bị bắt giam 11 năm tù 1945 – 1956, bị trục xuất năm 1974), nhà vật lý Andrei Sakharov (Nobel hoà bình năm 1975, bị bắt và bị quản thúc 6 năm 1980 – 1986),  v.v.

Dưới chính thể cộng sản, Đảng cộng sản cai trị toàn xã hội, không cho phép bất cứ đảng phái đối lập nào khác tồn tại, chưa nói cạnh tranh quyền lực, và thẳng tay trừng trị mọi tư tưởng khác quan điểm do đảng áp đặt, chứ chưa nói tới hành động, mà những người cộng sản cho rằng có thể đe doạ địa vị thống trị của họ. Chỉ riêng chế độ Stalin – người kế thừa Lenin – đã hành quyết và đầy ải đến chết hơn 20 triệu người [4], gấp đôi số nạn nhân đã chết trong các lò thiêu người và trại tập trung của phát-xít Hitler. Chính thể cộng sản quả thật là chính thể độc tài tàn bạo nhất trong thế kỷ thứ 20.

*

Bài học đau xót của trí thức dưới chính thể cộng sản đầu tiên trong lịch sử nhân loại đã được lặp lại tại Việt Nam. Vào năm 1956, khi một số văn nghệ sĩ, luật sư, triết gia, bác sĩ, nhà giáo tại Hà Nội như Hoàng Cầm, Trần Dần, Nguyễn Hữu Đang, Lê Đạt, Phan Khôi, Tử Phác, Phùng Quán, Nguyễn Mạnh Tường, Trương Tửu, Trần Đức Thảo, v.v. lên tiếng đề nghị Đảng cộng sản (lúc đó lấy tên là Đảng Lao Động Việt Nam) tôn trọng tự do sáng tạo, hành xử theo luật pháp v.v., họ đã bị đàn áp thẳng tay trong vụ Nhân Văn Giai Phẩm. Cải cách ruộng đất, cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh và vụ Nhân Văn Giai Phẩm là những đòn trí mạng giáng vào giới trí thức Việt Nam, và kết quả là đã “đào tận gốc trốc tận rễ” tầng lớp này trên miền Bắc. Còn sau năm 1975, Việt Nam là đất nước đã sinh ra cuộc di tản khổng lồ bằng thuyền khủng khiếp nhất trong lịch sử hiện đại [5] với hơn 1.6 triệu người bỏ quê hương di tản ra ngoại quốc, trong đó có hàng ngàn trí thức miền Nam [6].

Trên thực tế, nếu hiểu giới trí thức như khái niệm интеллигенция, thì Việt Nam từ đó không còn giới trí thức nữa. Thay vào đó, cụm từ “trí thức xã hội chủ nghĩa (XHCN)” đã ra đời tại miền Bắc XHCN, và sau đó cụm từ này đã chết yểu. Nó cũng tương tự như việc thay thế chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật bằng “hiện thực XHCN” tại Liên Xô trước đây mà nhiều nước trong khối cộng sản đã bắt chước. “Hiện thực XHCN” đã hoàn toàn phá sản sau khi Liên Xô sụp đổ. Câu chuyện tiếu lâm dưới đây, mà tôi từng được nghe trong thời sinh viên tại Liên Xô, đã nêu rõ thực chất của thứ “hiện thực” này.

Thành Cát Tư Hãn sau khi chinh phạt thế giới, đã trở thành bá chủ một đế quốc mênh mông trải dài từ bờ biển Đông tới lưu vực sông Danube. Tuy nhiên, trong một lần chinh chiến, ông ta đã bị mất một mắt. Có lần vị hoàng đế nhà Nguyên này ban lệnh tìm hoạ sĩ giỏi để vẽ chân dung cho mình. Hoạ sĩ thứ nhất được tiến cử tới yết kiến Thành Cát Tư Hãn, và đã vẽ hoàng đế nhà Nguyên với đầy đủ cả hai mắt tinh. Sau khi bức tranh được hoàn thành và được đem trình hoàng đế xem, Thành Cát Tư Hãn khinh bỉ nói: “Sao lại có cái thứ lãng mạn chủ nghĩa đồi bại thế này?”, rồi ra lệnh chém đầu hoạ sĩ. Hoạ sĩ thứ hai được vời tới. Rút kinh nghiệm thảm khốc từ hoạ sĩ trước, hoạ sĩ này đã vẽ Thành Cát Tư Hãn giống y như thực, tức là với một mắt tinh và một mắt chột. Thành Cát Tư Hãn liếc nhình bức tranh rồi phán: “Tự nhiên chủ nghĩa tục tằn!” Hoạ sĩ thứ hai cũng bị bay đầu. Hoạ sĩ thứ ba đã vẽ chân dung Thành Cát Tư Hãn en profil (chân dung nhìn nghiêng), chỉ thấy con mắt tinh, còn con mắt chột được che khuất trong nửa không nhìn thấy của khuôn mặt. Hoàng đế nhà Nguyên xem tranh và khen: “Đây mới thực sự là hiện thực xã hội chủ nghĩa!”, rồi truyền ban thưởng cho hoạ sĩ.

Trong tác phẩm “Trí thức và vai trò của nó trong quá trình văn hoá”, Vitaly Tepikin đã tổng hợp và đề xuất 10 dấu hiệu của giới trí thức hiện đại là [7]

1 – có lý tưởng đi trước thời đại, nhạy cảm với người xung quanh, lịch sự nhũn nhặn trong biểu hiện;

2 – tích cực lao động trí óc và liên tục tự học;

3 – ái quốc dựa trên niềm tin vào nhân dân và có tình yêu quê hương sâu sắc;

4 – sáng tạo không mệt mỏi và có lối sống giản dị đến khổ hạnh;

5 – độc lập, có khát vọng đạt tới tự do biểu hiện, và tìm thấy mình trong khát vọng đó;

6 -  có quan hệ phê phán đối với chính quyền, lên án mọi biểu hiện của bất công, vô nhân đạo, phản nhân văn, phản dân chủ;

7-  trung thành với niềm tin do lương tâm mình mách bảo, ngay cả trong những điều kiện khó khăn nhất, kể cả phải hy sinh quyền lợi bản thân;

8 – nhận thức thực tế một cách mơ hồ, dẫn đến dao động về chính trị và đôi khi có biểu hiện bảo thủ;

9 – Có niềm oán hận lớn trước những gì không thực hiện được trên thực tế hoặc trong tưởng tượng, kết quả là đôi khi trở nên hoàn toàn khép kín tự cô lập mình;

10 – Các nhà hoạt động chuyên môn trong các lĩnh vực khác nhau, và ngay cả trong cùng một lĩnh vực, thường hiểu lầm nhau, hậu quả là đôi khi nổi cơn ích kỷ hoặc bốc đồng.

Tepikin cho rằng một cá nhân có ít nhất một nửa số dấu hiệu trên đây có thể được gọi là “trí thức theo nghĩa đại khái của từ đó”. Chuyển sang ngôn ngữ Việt Nam đương đại, có thể tạm gọi những người thoả mãn 5/10 biểu hiện nêu trên là các “trí thức dự khuyết”.

Trong giới những người (thực sự) có học vấn của Việt Nam, đại đa số chắc hội đủ ba dấu hiệu cuối (8 – 10). Những người khoa bảng mà lúc đầu từng hoạt động chuyên môn nhưng sau bỏ để ra làm quan thì khó có thể giữ được các dấu hiệu 2, 4 – 10, nếu không nói rằng hai dấu  hiệu còn lại (1 và 3) đối với những người này không phải lúc nào cũng đáng tin cậy.

*

Tương truyền, trong một lần thuyết giảng, triết gia cổ Hy Lạp Plato đã định nghĩa “con người là một động vật đi bằng hai chân và không có lông vũ.” Diogenes – một triết gia cổ Hy Lạp khác –  nghe vậy bèn bắt một con gà, vặt sạch lông, thả vào giảng đường, rồi nói: “Các người hãy nhìn kìa, đó là Con Người theo định nghĩa của Plato!” Nghe nói Plato sau đó đã phải thêm “có móng rộng và bẹt” vào định nghĩa “Con Người” của mình.

Gẩn đây có một vài ý kiến của một số “Plato Việt Nam” muốn xác định lại các tiêu chí thế nào là trí thức. Ngay lập tức họ được các “Diogenes Việt Nam” lên tiếng sửa gáy. Đội quân các “Diogenes Việt Nam” rất hùng hậu, có tới cả ngàn. Thay vì sống trong thùng tô nô, họ sống trong các blog. Họ cũng không xách đèn đi tìm người lương thiện giữa ban ngày [8], bởi dường như đã biết trước câu trả lời. Họ lại càng không có cơ hội để làm như Diogenes khi gặp Alexander Đại Đế. Theo sử gia Plutarch, khi Alexander Đại Đế tới Corinth, những người đứng đầu thành phố và các triết gia đã lũ lượt kéo nhau tới yết kiến Alexander, chỉ riêng Diogenes vắng mặt. Alexander bèn đích thân đi tìm Diogenes, và thấy ông này đang nằm dài sưởi nắng bên cái thùng ông dùng làm chỗ ngủ. Khi Alexander Đại Đế hỏi: “Hỡi nhà hiền triết, ngươi có muốn ta làm gì giúp ngươi không?”, Diogenes đã trả lời: “Ngài hãy đứng tránh sang một bên để khỏi che lấp ánh mặt trời của tôi.” Các triết gia và đám tùy tùng của Alexander Đại Đế nghe vậy cười phá lên, trong khi chính Alexander Đại Đế nói: “Nếu ta không phải là Alexander thì ta đã là Diogenes.”

Tới đây tôi chợt nhớ tới ca từ trong một bài hát của nhóm hip hop Dead Brez:

Bạn muốn có một chiếc Lexus hay Công Lý?

Một ước mơ hay của cải?

Một chiếc BMW, một chuỗi hạt xoàn, hay Tự Do? [9]

Ca từ này đúng hơn bao giờ hết tại Việt Nam đương đại. Rõ ràng bạn không thể vừa được người ta cấp xe sang (hay tặng nhà to) lại vừa có Tự Do (hay Công Lý). Bạn chỉ có thể chọn một trong hai thứ đó. Lập luận rằng cưỡi xe BMW mới tiến được hoặc tiến nhanh hơn tới Công Lý (hay Tự Do) là ngụy biện, tự dối mình và lừa dối người khác. Đặc biệt, nếu bạn là một người lao động trí óc theo một chuyên môn nào đó, việc bạn chọn cái gì sẽ tự động xếp bạn vào hàng ngũ những “trí thức dự khuyết”, hay vào đám học giả xu thời đang ngày càng lạm phát trên đất nước này.

Tokyo, 25/1/2012

(Bài in trên tạp chí Nhà Văn số Tết Nhâm Thìn 2012)

CAO XUÂN PHÁT

Người ta thường gọi Nguyễn Trọng Tạo là “nhà thơ – nhạc sĩ”, lại có người gọi ông là “nhà báo – họa sĩ”. Người nghệ sĩ nổi tiếng đa tài này phải sắm quá nhiều vai trong làng văn nghệ, thậm chí nghĩ đến rượu là người ta cũng lại gọi ông để cuộc rượu thêm vui. Nhưng trong một bài trả lời phỏng vấn báo chí, ông đã thổ lộ rằng, “Thơ mới là cái nghiệp của tôi”. 

Hôm ông ra mắt tập sách sơ tuyển “Thơ và Trường ca” tại Trung tâm Văn Hóa Đông Tây, tôi ghé đến vào buổi tối, thấy rất đông người đang vừa uống rượu vừa nghe ông trò chuyện về thơ và nghe các ca sĩ hát những bài hát phổ thơ. Những bài hát người ta phổ thơ ông và những bài hát ông phổ thơ thi hữu. Một cuộc ra mắt sách thật ấn tượng, kéo dài suốt từ 9 giờ sáng đến 10 giờ đêm. Cầm tập sách dày gần 600 trang do ông ký tặng, tôi run run cảm động không chỉ vì tình cảm chân thành của ông dành cho độc giả, mà còn thấy cảm phục trước sức sáng tạo cường tráng của ông cho nghệ thuật. Riêng thơ, ông cũng đã có đủ cả nghìn trang… 

Tôi chăm chú đọc thơ ông từ hồi còn sinh viên. Bài thơ mà bọn sinh viên chúng tôi hồi đó thường chép vào sổ tay là bài thơ “Không đề” ông viết khi đến Qui Nhơn thăm người bạn là nhà thơ Ngô Thế Oanh. Theo ông kể lại thì lúc ấy thấy trên bàn bạn ông bức ảnh một thanh nữ có đôi mắt rất giống đôi mắt người yêu cũ của bạn. Thế là bài thơ tặng bạn được viết ra. Đó là một bài thơ thật buồn và thật đẹp cứ ám ảnh mãi người đọc: 

…anh trót để ngôi sao bay khỏi cát

biếc xanh em, mãi chớp sáng vòm trời

điều CÓ THỂ đã hoá thành KHÔNG THỂ

biển bạc đầu nông nổi tuổi hai mươi… 

Lần đầu đọc bài thơ ấy tôi cứ tưởng ông viết để tặng mối tình đầu của mình. Vâng mối tình đầu thì bao giờ cũng đẹp và… buồn. Nhưng thơ tình của ông không phải để kể lại câu chuyện đẹp và buồn, mà vượt lên trên là sự chiêm nghiệm về tình yêu với những triết lý sâu xa. Đó là “bí mật” tài tình của nhà thơ, như có dây rợ vô hình buộc mãi vào lòng người. Đó cũng là cái khác của ông với nhiều nhà thơ tình khác. Thơ tình của Nguyễn Trọng Tạo được nhiều người thích là vì vậy. Ông đẩy đến tận cùng cả những điều người khác không dám viết ra, nên người ta thấy thơ ông thật, như ông từng quan niệm “Thơ chưa hay thì thơ nói thật lòng”, nghĩa là làm sao nói ra được sự thật trong lòng mình dù có thế nào chăng nữa. Câu thơ khao khát sự thật đó làm nhiều người phải ngẫm ngợi, còn nữ nhà thơ Mỹ Mary E. Croy thì thán phục “đó là một câu thơ lỗi lạc của Nguyễn Trọng Tạo. Câu thơ ấy đã trải tôi phẳng lì khi tôi đọc nó, bởi sự thông thái của một nhà thơ – người không những hiểu nghệ thuật của ngôn từ, mà còn hiểu về quá trình đời sống”. Đúng vậy, ông đã đẩy tận cùng đời sống vào thơ: 

tôi yêu em, tôi tìm điều dễ ghét

ở trong em. Em đừng vội giận hờn

em yêu tôi em tìm điều đáng ghét

ở trong tôi. Và em hiểu tôi hơn 

Và khi ông viết: “những ngọn gió chẳng hề mang tư tưởng/ cũng thổi dịu mùa hè, thổi buốt mùa đông” thì chính là lúc ông đã đẩy thơ lên một tầm tư tưởng mới từ triết lý về tính đối lập-thống nhất hai mặt của tình yêu và cuộc sống. Cách nói về tình yêu trong thơ Nguyễn Trọng Tạo luôn đa chiều, nhiều cung bậc, nhưng dù hạnh phúc hay đau buồn thì vẫn thể hiện một sự sống hết mình cho tình yêu: 

chia cho em một đời say

một cây si

               với

                    một cây bồ đề

tôi còn đâu nữa đam mê

trời chang chang nắng tôi về héo khô 

Bài thơ “Chia” của ông đã được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc và được hát lên ở khắp nơi đặc biệt là với những người trẻ tuổi. Cho đến khi đã lục tuần, ông vẫn viết thơ tình đam mê và mãnh liệt, chỉ trong 2 năm đã có mấy chục bài thơ để xuất bản thành tập “Em Đàn Bà” làm ngỡ ngàng độc giả bởi bút pháp trẻ trung và hiện đại. Tôi không ngạc nhiên khi đọc những nhận xét của Mary E. Croy so sánh thơ tình của ông với Pablo Neruda – nhà thơ Chile từng đoạt giải Nobel: “Nhưng có lẽ hơn tất cả, có sự tương đồng giữa thơ Nguyễn Trọng Tạo với thơ của Pablo Neruda. Rất nhiều bài thơ tràn đầy nhạc điệu tình yêu – điều này làm chúng rất ám ảnh. Đối với cả Nguyễn Trọng Tạo và Neruda, bài hát tình yêu được sức mạnh thiên nhiên giải thoát khỏi những đè nén nhân tạo. Trong thơ của cả hai người, ta có cảm giác rằng tình yêu có cuộc sống riêng của nó, không bị ràng buộc bởi người yêu và người được yêu”. Nhận xét đó khiến tôi nhớ lại bài “Thơ tình gửi người không quen” của ông viết về thời chống Mỹ cứu nước. Bài thơ là tâm sự của một người lính bị thương được một cô gái cõng đi dưới bom đạn: “là khi chợt tỉnh cơn mê/ nhận ra mái tóc bộn bề ngực tôi/ là khi tim đập bồi hồi/ nhận ra gương mặt của người… không quen”. Và đoạn kết bài thơ như một bài ca nhân văn đi tìm người không quen để tri ân: 

cho thơ tôi được nói lời

tình-yêu-tôi, gửi tới người-tôi-yêu

bởi tôi tin những sớm chiều:

người không quen… sống rất nhiều cho tôi 

Lối triết lý thật giản dị trong thơ Nguyễn Trọng Tạo luôn mang tính nhân văn sâu sắc, bởi đó là những chiêm nghiệm cuộc đời, những cảm xúc lạ của một tâm hồn thi sĩ đa đoan.  

* 

Thơ Nguyễn Trọng Tạo thường đặt ra những câu hỏi nóng bỏng trước đời sống và thời cuộc. Những câu hỏi không dễ trả lời. Và ông tìm cách trả lời những câu hỏi đó. Ông trả lời với tư cách người lính, tư cách công dân và tư cách nhà thơ. Đó là khi thơ đã đẩy tới hoài nghi để làm sáng tỏ bản chất của sự vật, đẩy tới bi kịch để tìm đến lạc quan, đẩy tới cái ác để nhận ra chân thiện mỹ…  Những bài thơ viết về chiến tranh của ông làm lay động tâm hồn người lính một cách chân thực hiếm thấy: 

Em ơi em, em trong trắng vô tư
Nếu em đã đem lòng yêu người lính
Giờ tan ca đừng mong người yêu đón
Ngước sao trời hãy tin đấy là anh! 

Nếu em là vợ lính, dẫu thời bình
Hãy xem bài cho con sau mỗi lần tan học
Con khó bảo đừng một mình ngồi khóc
Đừng đợi anh xách nước thổi cơm chiều

Phải chăng đấy chính là cách trả lời cho cuộc sống thời chiến nhiều vất vả hy sinh? Những câu thơ như vậy không chỉ chia sẻ với người lính mà còn chia sẻ với cả hậu phương một thời trận mạc. Có thể nói, trong những ngày gian khó nhất của đất nước sau cuộc chiến 20 năm và tiếp theo là cuộc chiến tranh biên giới, thơ Nguyễn Trọng Tạo không hề lên gân, mà ông lặng lẽ lý giải nó bằng những bài thơ gan ruột. “Tản mạn thời tôi sống” là một bài thơ như thế, bài thơ đã làm chấn động lòng người ngay khi nó vừa được công bố trên báo Văn Nghệ (9/1981) với câu hỏi được lặp lại: “Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi/ Câu trả lời thật không dễ dàng chi”. Và sự thật trong câu hỏi đó là gì? Là một thời đại rất nhiều lo âu, bạn-thù, cũ-mới, anh hùng và phản trắc… 

Khi đang đắm yêu nào tin được bao giờ

rồi một ngày người yêu ta đổi dạ

rồi một ngày thần tượng ta tan vỡ

bạn bè thân thọc súng ở bên sườn

……..

như con chiên sùng đạo chợt bàng hoàng

nhận ra chúa chỉ ghép bằng đất đá

thời tôi sống thêm một lần súng nổ

trái tim đau rỏ máu dọc biên thùy! 

Có người nói đó là thơ “dự báo” cho một thời “đổi mới” đang đến và phải đến. Trong cuộc ra mắt tập “Thơ và Trường ca”, nhà phê bình Văn Giá cũng đã nhấn mạnh “tính dự báo” trong thơ Nguyễn Trọng Tạo và dẫn ra một câu thơ thể hiện quan niệm của ông: “Câu thơ đi tiền trạm những hồn người”. Tôi hiểu ý nghĩa rằng, trong chiến tranh có những người giao liên đi tiền trạm để dẫn những đoàn quân đi vào chiến trận. Chữ “tiền trạm” đã được dùng một cách sáng tạo khi ông nói về quan niệm thơ của mình. Nhưng ông luôn nhận ra quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội, và như đã nói ở trên, thơ ông luôn đặt ra những câu hỏi mới: “và khi ấy những câu hỏi bây giờ/ được thay thế bằng những câu hỏi khác”, thậm chí 10 năm sau ông lại nhận ra sự thay đổi thật bất ngờ: “Có câu trả lời biến thành câu hỏi”… Tính dự báo trong thơ Nguyễn Trọng Tạo chính là sự nhận ra quy luật vận động không ngừng nghỉ của đời sống bằng con mắt thứ ba – con mắt nhạy cảm của nhà thơ. Nhưng Nguyễn Trọng Tạo không làm ra vẻ quan trọng hay nghiêm trọng những điều đó. Ông có cách nói tưng tửng khá ngộ nghĩnh kiểu “tin thì tin không tin thì thôi”, nhưng sau cái vẻ tưng tửng ấy, lại là một tấm lòng gan ruột đầy trách nhiệm của người thi sĩ: “Nhưng tôi người cầm bút, than ôi/ Không thể không tin gì mà viết”. 

Vì thế, con người công dân trong thơ ông nhiều lúc thật mạnh mẽ. Tôi đọc trong tập sơ tuyển này 2 trường ca của ông, một trường ca được trích đoạn (Tình ca người lính) và một trường ca in trọn vẹn – “Con đường của những vì sao” (Trường ca Đồng Lộc). Cả 2 trường ca này đều mang tính sử thi nhưng là “sử thi lãng mạn”. Và tôi cảm nhận được từ đó, cuộc kháng chiến thật hào hùng nhưng cũng rất trữ tình. Những cặp đối lập được ông khai thác khá nhiều để nói về cuộc chiến, và đều mang tới hiệu quả là làm xúc động lòng người: 

đất và đá

yếu mềm và cứng rắn

cán xẻng với tay người

đòn gánh với vai người

con đường và trái núi

phá và xây ngày tháng đỡ đần nhau… 

Nhiều nhà thơ đã`viết về cuộc “chiến tranh nhân dân” thời chiến, nhưng với Nguyễn Trọng Tạo, nhân dân hiện lên thật gần gũi và thật đáng khâm phục: 

Nhân Dân sống Nhân Dân làm lụng

áo vá vai lòng thơm thảo lành nguyên

Nhân Dân căm hờn như núi dựng chông

Nhân Dân yêu thương đồng dâng gạo trắng

bom đạn giặc từ trời cao ném xuống

Nhân Dân từ ruột đất trồi lên! 

Viết trường ca cần một dòng cảm xúc lớn, cần một nhà tổ chức, thiết kế và xây dựng sáng suốt linh hoạt. Trường ca Đồng Lộc với hai nghìn rưởi câu thơ chia làm 10 chương  và một “Khúc hát tặng” thay lời ngỏ của tác giả đã dựng lên một “bức tượng đài bằng thơ” về cuộc chiến đấu ở Ngã ba Đồng Lộc lịch sử. Điều đó chứng tỏ cả tài năng lẫn đam mê của ông với một đề tài lớn. Nó cũng khẳng định thêm tầm vóc của nhà thơ trên hành trình thơ của ông. 

* 

Trở lại với nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo, khi đọc trọn cuốn sơ tuyển này, tôi thấy ông có nhiều giai đoạn sáng tạo trong hành trình thơ của mình. Có thể chia ra ba giai đoạn: Thơ thời chiến đến hậu chiến – Thơ thời “đổi mới” – và Thơ thời hiện tại. Nhìn vào “bản đồ” thơ ông dễ thấy các mảng màu tối sáng khác nhau: hồng, xanh và xanh đậm. Thời kỳ hồng là thời kỳ ông thoát dần ra khỏi “dòng thơ chiến tranh” để hướng tới sự thật trần trụi của đời sống một cách quyết liệt. Thời kỳ xanh là thời kỳ ông lắng lại “làm nhòe” các con chữ để tạo ra nhiều nghĩa và cảm giác cho thơ, như một cách tân phương đông với những suy tư nghiền ngẫm triết lý về cuộc đời. Thời kỳ xanh đậm là thời kỳ ông phóng bút tạo dựng những ấn tượng ngôn ngữ kết hợp Đông-Tây nhuần nhuyễn trong cả những âm hưởng libido huyễn ảo. Nhìn chung, ông kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong hành trình làm mới thơ một cách uyển chuyển và dễ chịu khi chủ trương trì tục nhịp chẵn của thơ Việt: 

Có thương có nhớ có khóc có cười

Có cái chớp mắt đã nghìn năm trôi… 

Trong phần “Thư trên máy chữ…” với nhiều bài thơ như những bức thư nói lên quan điểm nghệ thuật của mình đầy suy tư, trăn trở gửi những người đồng nghiệp và cả bạn đọc, Nguyễn Trọng Tạo đã đề cập đến những vấn đề Nghệ thuật và Đời sống, Nghệ thuật và Xã hội, Nghệ thuật và Nghệ thuật… Ông cho rằng, nhà thơ “không phải khách ăn theo không phải thợ gặt giùm” mà phải là “ngoài đời những gì chưa được thắp/ đã sáng lên trong trái tim nhà thơ” và “ngoài đời những gì đã tắt/ lại cháy lên đầu ngòi bút nhà thơ”.   

Nguyễn Trọng Tạo là người cổ súy đổi mới thơ nồng nhiệt, ông cũng là người “bảo kê cho thơ trẻ” (chữ của Ngô Minh) quyết liệt, và nhiều nhà thơ trẻ đầy cá tính sáng tạo đã trưởng thành. Nhưng có người cho rằng, Nguyễn Trọng Tạo “xúi” bọn trẻ cách tân thơ, còn ông thì cứ làm thơ truyền thống. Theo tôi, nhận định đó không đúng với trường hợp của ông. Đọc cuốn “Nguyễn Trọng Tạo – Thơ và Trường ca” mới thấy hết sự nỗ lực cách tân rất dụng công của ông, đúng như ông nói, “Cách tân theo hướng phương Tây thì nhiều người làm, nhưng cách tân theo hướng phương Đông, nghĩa là làm mới thơ truyền thống mới là thậm khó”. Và trong mắt tôi, ông đã làm được điều đó. Chính nhà thơ Vũ Cao lúc sinh thời cũng đã nhìn ra sự khác biệt của Nguyễn Trọng Tạo khi ông viết: “Anh như một người lẻ loi đứng trên các nẻo đường, mặc cho các lớp người cứ trùng điệp ồn ào qua lại. Thật khó xếp Nguyễn Trọng Tạo vào một lớp nhà thơ nào. Ngòi bút anh thoải mái nói những điều không dễ nói ra”. Còn nhà văn Nguyễn Đình Thi thì cho rằng: “Khác hẳn những nhà thơ không hiểu chính mình đang viết gì, Tạo không viết những câu thơ bí hiểm, không viết những câu thơ tự đánh đố mình và đánh đố bạn đọc để làm ra vẻ mình là một nhà thơ có tư duy cao. Thơ Tạo thể hiện tư duy của chính Tạo, không phải tư duy vay mượn của người khác”, và ông khẳng đinh: “Trên bảng ghi công những văn nghệ sĩ đổi mới thực sự và đổi mới hiệu quả, có tên Nguyễn Trọng Tạo”. 

Cho dù Nguyễn Trọng Tạo có nhiều bài hát nổi tiếng nhưng ông vẫn gắn bó sống chết với thơ và chỉ nhận thơ làm nghiệp. Mà không chỉ làm thơ, ông cũng là người làm nên Báo Thơ, vẽ nên Cờ Thơ, viết hàng trăm bài phê bình thơ, phổ nhạc cho thơ, và cũng từng là ủy viên Hội đồng Thơ. Đôi lúc tôi cứ nghĩ vơ vẩn rằng, không biết Nguyễn Trọng Tạo đã chọn thơ làm nghiệp hay là chính thơ đã chọn ông?   

Tháng 11/2011 

_________ 

Ghi chú: Những trích dẫn trong bài có nguồn từ cuốn “Nguyễn Trọng Tạo – Thơ và Trường ca” và một số bài viết trên Internet.

Chuẩn Đô đốc Nguyễn Văn Ninh – Phó Tư lệnh Hải quân Nhân dân Việt Nam.

Tàu hộ vệ tên lửa Đinh Tiên Hoàng (HQ-011) diễn tập trên biển.

Hải quân đánh bộ Việt Nam diễn tập đổ bộ.

- Đúng là hiện nay mức sống thời bình cao hơn trước rất nhiều, tư tưởng hưởng thụ là có. Nhưng truyền thống của người dân Việt Nam từ ngàn đời nay vẫn không đổi: khi cần bảo vệ Tổ quốc thì chẳng ai từ chối, chẳng ai tiếc gì. Bây giờ vẫn thế. Những người lính hải quân đều xác định ngay bây giờ có lệnh thì lên tàu ra khơi được ngay, dù hiện tại nhiều người trong số họ đã ở trong những căn phòng làm việc tiện nghi, đang cùng gia đình hưởng cuộc sống thời bình. Và những người lãnh đạo phải luôn đi đầu, phải là những người sẵn sàng lên đường trước nhất. Và thực tế đã là như thế. Trong những thời điểm khó khăn nhất, vị trí, nhiệm vụ khó khăn nhất, lúc nào cũng có mặt chỉ huy lãnh đạo cùng với bộ đội.

Nhớ lại những năm khó khăn, khi chúng ta chỉ có những con tàu nhỏ, cũ hỏng, tôi từng là máy trưởng của một con tàu và lăn lộn nhiều năm ở đơn vị nên cũng thấu hiểu những khó khăn thử thách. Lính đảo từng tròn mắt không tin nổi một sĩ quan trẻ “bạch diện thư sinh” lại có thể lặn ngụp xuống biển sửa tàu, hàn luôn dưới nước hoặc nằm ngay dưới gầm một cỗ máy khổng lồ hàng vạn mã lực đang hoạt động để trực tiếp kiểm tra, sửa chữa. Nhưng rồi họ đã tin mình, yêu mình, trọng mình. Không phải chỉ vì mình là chỉ huy, mình hiểu biết về tàu chiến, tàu ngầm mà còn vì mình đã sống trong họ, cùng với họ trải qua mọi gian khó. Những giá trị đã được người lính và biển thử thách qua thời gian thì không gì lay chuyển được. Ngày mai ngoài biển có biến thì anh Hiến (tư lệnh) và anh Huyền (chính ủy) vẫn đi, tôi và các đồng chí khác cũng vậy.

Tôi nghĩ rằng dù cho cuộc sống thay đổi nhiều giá trị thay đổi thì tình yêu nước và tình đồng đội vẫn còn nguyên vẹn ở nơi đây, với những người lính hải quân.

Các trang thiết bị mới tạo bước đột phá về sức mạnh chiến đấu của Quân chủng Hải quân, tạo đà để Quân chủng tiến lên chính quy, hiện đại.

Dưới đây là một vài hình ảnh mới nhất về huấn luyện, khai thác, làm chủ các  thiết bị mới ở các đơn vị Hải quân:

Hải quân chính quy, hiện đại.

Khinh hạm Lý Thái Tổ - chiến hạm hiện đại nhất của Hải quân Nhân dân Việt Nam đang huấn luyện trên biển.

Bảo quản các tên lửa sau giờ huấn luyện ở tàu hộ vệ tên lửa HQ-376 (Vùng 4 Hải quân).

Hải quân đánh bộ huấn luyện làm chủ trang bị mới.

Tên lửa bờ Hải quân- thế hệ tên lửa bờ hiện đại nhất đang được Quân chủng Hải quân khai thác, sử dụng hiệu quả

Trên website Đàn Chim Việt ( http://danchimviet.info), nhà văn Đỗ Trường (CHLB ĐỨC) và trên website : http://vietinfo.eu  đã công bố bài :”Chuyện đạo văn sáng mùng một tết “, “Lại một kiểu ăn cắp trắng trợn”, tố cáo ông Nguyễn Văn Mạc – giám đốc công ty ASIA MARKT thuộc thành phố Magdebug ( CHLB ĐỨC), kiêm Tổng thư ký “Hội đồng hương Kinh Bắc tại CHLB Đức” đã đạo gần như nguyên vẹn tùy bút “Đêm giao thừa nhớ mẹ” của chúng tôi ( TMH) làm văn của mình đưới đầu đề mới : “Đêm giao thừa và mẹ” . Ông Nguyễn Văn Mạc đã cho phổ biến bài đạo văn này trên các website : http://thoibao.de, http://tuanbao.de, http://tapchihuongviet.eu …

Tùy bút “ Đêm giao thừa nhớ mẹ” của chúng tôi đã được in trên nhiều báo giấy trong nước từ dịp tết các năm trước. Năm nay chúng tôi đã gửi in bài này trên các báo mạng, không thể nói là chúng tôi đạo văn của ông Nguyễn Văn Mạc được và cần phải hiểu ngược lại. Xin quý vị đọc bài đạo văn của ông Nguyễn Văn Mạc :

Đêm giao thừa và mẹ – Nguyễn Văn Mạc

Cập nhật lúc 25-01-2012 01:13:40 (GMT+1)

Đêm giao thừa thương Mẹ ! để ngày tết còn niềm nương tựa và an ủi lớn nhất trong đời.

Mẹ ngồi đó, tóc bạc như hoa mơ hoa mận, bên nồi bánh chưng quây quần con cháu. Trong mắt mẹ, tôi dù bao nhiêu tuổi vẫn cứ là trẻ thơ, vẫn còn nằm trong tã lót của tình mẹ thuở lọt lòng. Và đêm giao thừa, trước ngọn lửa, mẹ đồng nghĩa với tuổi thơ tôi. Ôi ! những ngày thơ bé, những tết nghèo thơm nức ổ rơm, chiều ba mươi tết tôi được ngồi bên mẹ, cùng mấy đứa em xem mẹ làm bếp, ngồi chờ ăn tóp mỡ. Ngoài trời, mưa bụi bay như sương, thi thoảng gió xuân mang hơi lạnh mùa đông còn sót lại sột soạt ngoài đầu hè, tiếng lá chuối khô cọ vào nhau nghe như tiếng đồng tiếng sắt. Tôi mê những ngày tết có rét, có mưa bụi bay, có hoa cải vàng ngoài vườn và bướm trắng dẫn đường con trẻ con chạy.

Có khi sáng ba mươi tết mẹ còn ra đồng cấy nốt đám ruộng xa để cho cây lúa cũng được ăn tết như người. Ngày ấy bố tôi là bộ đội ngoài mặt trận xa nhà. Tôi dẫn những đứa em, cuốn áo bông vào rụt rịt như những khúc giò vừa bó, thập thò như cua cáy ngoài ngõ chờ mẹ về chuẩn bị tết nhất. Tôi chạy ra bờ sông Đồng khởi đầu làng, sông trốn vào sương mà lưng lửng nước. Tôi chạy ra đồng, gió bấc tưởng tôi là lá khô, cứ thổi như thằng bé chín tuổi không còn trọng lượng. Tôi sợ, chạy về nhà, úp mặt vào ổ rơm mà gọi mẹ. Tiếng lợn bị chọc tiết hú như còi đâu đó trong làng làm mấy anh em càng sốt ruột. Mẹ vẫn còn khuất sau màn mưa phùn gió rét ngoài đồng, cấy vội đám lúa kịp mùa xuân. Thế rồi trưa ba mươi tết mẹ từ ngoài đồng về, vừa đi vừa chạy như gió bấc, môi tím ngắt, rét run cầm cập, chưa kịp rửa đôi chân lấm bùn đã chạy vội sang hàng xóm chia phần thịt lợn. Tôi chạy ra vườn lôi thanh củi ướt vào cho mẹ nhóm bếp. Bếp lửa là tâm điểm của ngày tết. Khói cuốn lấy mấy mẹ con như dây buộc. Lửa ấm làm mặt mẹ hồng hào rạng rỡ. Bếp lửa và niềm vui con cái trả lại tuổi trẻ cho mẹ.

Ngoài vườn, trước bờ ao, hoa đào đang tự sưởi ấm mình bằng những chấm hoa vừa hé đỏ như than hồng. Bướm ong rét quá tìm đến đốm lửa hoa mà sưởi. Tôi ngồi bên mẹ canh nồi bánh chưng mà vơ vẩn thương gió bấc không có mẹ nên phải tha phương cầu thực đầu đường xó chợ. Tự nhiên ngủ gật, tôi mơ thấy mẹ bị gió bấc cuốn mất, hoảng hốt tỉnh dậy, dùng hai tay trẻ con ôm chặt lấy mẹ như hai sợi lạt buộc ghì bó lúa. Mẹ vẫn ngồi đó, lửa ấm làm má người đỏ hồng thì con gái, tóc buông phủ bờ vai như một miếng bóng đêm vừa đặc lại đen nhánh. Tôi rúc đầu vào nách mẹ như chú gà con, làm mẹ bị nhột bật cười. Các em tôi lăn ra ổ rơm bên cạnh ngủ như lợn con. Thỉnh thoảng, gió rét đập cửa như có ý xin vào sưởi ấm.

Mẹ tôi mười bảy tuổi đã phải về làm dâu với muôn vàn cơ cực nhiều tục lệ phong kiến nho giáo của miền quê Lương Tài, Bắc Ninh. Mẹ bị mọi người  sai khiến còn hơn con ở. Mỗi lần cực quá, mẹ chạy ra vườn, núp vào khóm chuối khóc thút thít, tự lấy nước mắt mình an ủi mình. Mẹ bảo vì khi có mang tôi, mẹ hay khóc, sợ con sau buồn nên lúc tủi thân, lúc đau khổ cứ phải tự mình đóng kịch, đóng vai người suốt ngày chỉ biết tươi như hoa, giả lả cười, giả lả nói, giả lả vui. mẹ cứ tưởng đời mình chưa hề buồn khổ, chưa hề bị hành hạ. Đến nỗi khi bụng mẹ chửa kềnh càng, còn bị mẹ chồng nọc ra sân dùng roi đánh, đau quắn mông nhưng vẫn phải lễ phép xin lỗi và cám ơn mẹ chồng vì mình được ăn roi. Rằng con xin ăn thêm năm đến mười roi nữa mới xứng tội ạ…Đời con gái mẹ qua đi với những trận đòn, với những lần chửa đẻ chẳng hề biết thế nào là hạnh phúc.

Có những đêm khuya cả nhà ngủ cả, đoạn mẹ ôm lấy mấy đứa con còn bé dại hỏi : chúng mày có nhớ Bố thương mẹ không ? Lũ lợn con chúng tôi cùng hét to: chúng con nhớ Bố thương Mẹ lắm ạ… mẹ sung sướng hôn chúng tôi rồi cười ứa nước mắt. Cả lũ tí teo thấy mẹ khóc, sợ quá cùng khóc theo.

Tôi thấy mẹ khác nào mưa gió, suốt ngày cong như con tôm trên đồng cầy cấy, mò cá, vạt tép, bắt cua, mót lúa…Tối về lại xay thóc, giã gạo, có khi không dầu đèn, mẹ vừa đốt thanh củi nhặt thóc trong rá gạo vừa ru đứa em năm tháng tuổi ngủ. Tiếng mẹ ru buồn cả đêm mưa, buồn lây cả tiếng tàu chuối khuya ngoài vườn. Những đêm quê hương xưa nỗi buồn không ngủ. Nỗi buồn đi ngoài đường như mộng du. Nỗi buồn len lén như sương ngoài ngõ. Nỗi buồn trong trời đất sâu xa như lặn vào hết tâm hồn tôi qua lời ru của mẹ, qua tiếng thở dài của đêm tối ngoài vườn chuối mẹ thường ra núp thở than.

Tôi lớn lên, đi học. Một gánh mồng tơi bầm tím vai mẹ ra chợ chưa đổi được thếp giấy. Tôi đòi cây bút máy. Mẹ phải đi mò cá hàng chục đêm tôi mới có cây bút máy Hồng Hà. Rồi tôi đi lính. Nửa đêm về sáng tiễn tôi ra bến xe lên đường đi ra trận, mẹ cố không khóc. Nhưng ra đầu ngõ, mẹ không bước được nữa. Mẹ ngã gục vào gốc cây bàng, ngoài kia tiếng súng nổ chát chúa đâu đó gần lắm.Tôi ngoái đầu nhìn thấy mẹ ôm chặt gốc bàng như thể muốn tôi thành một gốc cây đầu ngõ vậy. Tôi gạt nước mắt ra đi mà lòng luôn ở bên Mẹ. Tôi không dám đôn mẹ mình lên thành quê hương, thành đất nước. Mẹ chỉ là mẹ tôi thôi, như khoai lúa người cho tôi ăn, như nguồn sữa vật chất và tinh thần người nuôi tôi mãi mãi …

Mẹ từng dạy con phải nén và giấu nỗi buồn riêng vào tâm hồn, để khoe niềm vui ra cho mọi người cùng hưởng như hoa đào ngày tết. Thế mà con lại giãi bày nỗi buồn xa quê nhớ mẹ núc phút đón giao thừa. Âu cũng là một cách giúp cho những ai còn có Mẹ trên đời biết rằng, Mẹ chính là mùa xuân, là ngày tết của tâm hồn chúng ta vậy.

Mẹ ơi !  Mẹ hiền ViệtNamơi ! mùa xuân nào con được trở về bên Mẹ …

Nguyễn Văn Mạc Magdeburg , CHLB Đức

Mobil :+ 49/ 01623346421

http://www.vietinfo.eu/cd-tai-duc/dem-giao-thua-va-me–nguyen-van-mac.html

Qúy vị hãy vào http://google.com tìm bài viết của chúng tôi với tiêu đề “Đêm giao thừa nhớ mẹ, tùy bút của Trần Mạnh Hảo” để tiện bề so sánh với bài đạo văn của ông Nguyễn Văn Mạc. Ngày 13-02-2010, tức trong dịp tết năm Mão (năm ngoái) tùy bút “Đêm giao thừa nhớ mẹ” của chúng tôi đã được in trên mạng Quê Choa của nhà văn Nguyễn Quang Lập và nguyentrongtao.org :

http://quechoa.info/2010/02/13/dem-giao-th%E1%BB%ABa-nh%E1%BB%9B-m%E1%BA%B9/

http://nguyentrongtao.org/2012/01/20/dem-giao-th%e1%bb%aba-nh%e1%bb%9b-m%e1%ba%b9/

Chuyện đạo văn ( ăn cắp văn thơ của người khác làm văn thơ của mình) hiện nay đã thành quốc nạn, không còn là vấn đề cá biệt. Chúng tôi ( TMH) trong suốt 30 năm qua, đã viết hàng chục bài chỉ ra sự đạo văn của các giáo sư, các vị tiến sĩ. Có những vị GS.TS. thó luôn công trình của người khác , hoặc thó từng mảnh của những người khác để làm luận án tiến sĩ hoặc để biến thành sách của mình. Có khá nhiều vị giáo sư đầu ngành văn học dịch bài của tác giả ngoại quốc rồi ký tên mình là tác giả. Ngay cả khi viết sách giáo khoa văn trung học, có vị giáo sư đầu ngành nọ cũng thó văn của người khác làm văn của mình.

Một xã hội mà sự ăn cắp ( tham nhũng) trở thành đại quốc nạn, lấy cắp, làm thất thoát công qũy hàng nghìn tỷ đồng vẫn không bị ra tòa, vẫn cứ lên chức vù

vù…thì xã hội ấy, quồc gia ấy, thể chế ấy là một xã hội suy đồi, một đất nước suy vong, một dân tộc thất đức, một thể chế đang trên đường tự sát.

Đến nỗi, ông phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân phải thốt lên trên báo rằng nền giáo dục mà ông phụ trách là một nền giáo dục thiếu trung thực. Vâng, một nền giáo dục dối trá, thầy dối trá thầy, trò dối trá trò, người người nói dối, nhà nhà nói dối, ngành ngành nói dối, thi đua nói dối, nói dối có thưởng, nói dối được lên lương lên chức thì quốc gia này sẽ là một quốc gia yếu kém, hèn hạ, dễ làm mồi cho ngoại bang nuốt sống.

Cổ nhân dạy :  thượng bất chính hạ tắc loạn. Trên chóp bu ngôi nhà mà dột nát thì phải phá đi làm lại, càng sửa càng dột , càng sửa càng mau sụp đổ mà thôi. Than ôi, trên đã lấy nói dối làm nền tảng thì dưới ai dám cả gan nói thật là phạm pháp, là bị tù đầy, đàn áp. 

Mới thấy câu : “Dễ trăm lần không dân cũng chịu/ Khó vạn lần dân liệu cũng xong” của nhà thơ Thanh Tịnh; nay đã thấy câu nói này được các “ phương diện quốc gia” bảo là của cụ thượng, đành rụt lưỡi lại mà không dám thò ra đính chính. Mới thấy các câu cách ngôn của Nho giáo trong “Đại học”, “Trung dung”, “Mạnh tử”…chợt thấy các “ phương diện quốc gia” bảo những lời thánh hiền dạy trên là của cụ thượng, đành ngậm tăm mà xu thời kiếm lợi,hơn là đính chính, sẽ phải ra tòa vì dám gọi sự vật bằng tên của nó.

Chưa bao giờ, nạn ăn cắp của công, quốc nạn tham nhũng, quốc nạn đạo văn lại trở thành nhãn mác Việt Nam của cả hệ thống xã hội đang tha hóa tới tột cùng. Người ta hầu như không còn khả năng xấu hổ khi ăn cắp, kể cả ăn cắp thơ văn như ông doanh nhân Việt kiều yêu nước Nguyễn Văn Mạc đang sinh sống tại CHLB Đức. Mới đây thôi, chuyện một ông chủ tịch hội nhà văn từng đạo văn, ăn cắp thơ của một nữ thi sĩ Đức làm thơ của mình đã om sòm trên mạng; nhưng ông quan chức nhà thơ kia tuyệt nhiên không hề xin lỗi, cứ ngậm miệng ăn tiền với bài thơ đạo văn của mình được dạy trong sách giáo khoa. Mới đây thôi, một phóng viên, phát thanh viên đài truyền hình quốc gia thăm một nước Bắc Âu, cả gan vào siêu thị ăn cắp bị bắt…Nhờ cô ta là con một quan chức cao cấp nên sứ quán Việt Nam phải chạy chọt nước sở tại cho êm chuyện. Nay cô nhà báo mắc tội ăn cắp bị báo mạng biêu riếu bỗng trở thành người trưởng ban văn hóa, chuyên rao giảng văn hóa trên đài truyền hình, thì khái niệm văn hóa, khái niệm lương thiện xấu hổ quá mà trốn mất thôi ! Làm gì có văn hóa trong cái quốc nạn ăn cắp ?

Có lẽ hình ảnh này đã nói lên bản chất của một xã hội dối trá hiện thời, phi đạo đức tới tận cùng : một người chở bọc tiền đi trên đường phố Hà Nội bị kẻ cướp tấn công, tiền rơi ra đầy phố, lại bị nạn cướp nhân dân lao tới cướp tiền rơi vãi : hàng chục người đang lưu thông dừng xe, chen nhau cướp giật tiền của nạn nhân vừa bị cướp cạn. Có phải vì dân ta càng học tập đạo đức… càng mất đạo đức chăng ?

Sài Gòn sáng mùng bốn tết Nhâm Thìn 25-02-2012

Thế giới có biết bao nhiêu con vật được/bị cho là có nguy cơ tuyệt chủng cao, đặc biệt ở Việt Nam ta thì còn nhiều hơn nữa, bởi những loài hiếm quý (hiếm cho nên quý) ấy, con thì cho những vị thuốc cực trị giúp kéo dài mạng sống hoặc giảm bớt những cơn động kinh, sì – trét như sừng tê, cao hổ, mật gấu…, con thì cho những món khoái khẩu, khoái lim dim, khoái từ bàn nhậu đến giường êm hoặc chí ít cũng lạ lẫm, kích thích trí tò mò muốn nếm thử một lần cho biết mùi trần như bò cạp, kì giông, bổ củi…

Chỉ có con rồng, chắc không có tên trong sách đỏ bởi tự cổ chí kim, (may mà) chẳng có ai thấy nó hiện hữu bằng xương bằng thịt trên đời (nếu hiện hữu, chắc chắn rồng phải nằm trong sách đỏ bởi nghe nói gan rồng ngon lắm). Vậy mà có thời, dù có làm bằng gỗ, đá hay đất sét, thậm chí vẽ bằng mực nho trên tường, trên giấy… thì cả họ hàng tổ tông nhà rồng cũng suýt có nguy cơ tuyệt chủng bởi đã hàng ngàn năm, nó trót (bị) lấy làm biểu tượng cho quyền lực của phong kiến [thối nát] cần phải đạp đổ bằng cách xóa sổ cho tiệt nọc.

Suýt bị thôi chứ chưa tuyệt chủng hẳn. May quá! Và thế là chỉ vài chục năm, sau mấy cuộc cách mạng tưng bừng, vợ chồng con cái nhà rồng (vợ rồng tên là phượng) mang gien cũ có, gien mới có lại hiện lên sừng sững khắp nơi nơi, lại há miệng nhe nanh huýt gió, lại ve vẩy khúc đuôi uốn lượn cầu kì của mình trong khắp các đình chùa, miếu mạo mới xây lại trên cái nền từng bị đập tan tành trước đó, trong các nhà thờ họ đương, gia tộc, trong những tòa dinh thự đại gia, biệt phủ, trong những, v.v và vân vân…

Thế mới biết dân ta vốn… trọng đại (hơn hẳn những xứ trọng… lỗ mũi khác). Con rồng vì cái sự kì vĩ (tưởng tượng) của nó nên trước khi các hạng vua chúa láu cá vơ vào cho mình, tìm đủ mọi cách đánh tráo, mục đích làm cho lẫn lộn giữa nó và mình, giữa mình và nó…, thì hẳn rồng vốn đã là một biểu tượng của sức mạnh siêu nhiên, của tâm linh trong tâm thức người Việt. Xin các nhà khoa học, các bậc nghiên cứu hãy thôi tìm cách chứng minh rồng là con này con nọ có thật trên đời. Bởi nếu thiên hạ tin vào chứng minh của các vị thì những con này con nọ ấy lập tức lại có nguy cơ tuyệt chủng thì oan cho chúng lắm. Cái gì đó đã thuộc về tâm linh thì người trần mắt thịt làm sao nhìn thấy (mà sao cứ phải nhìn thấy mới được?). Chẳng qua “vẽ rắn thêm chân” đời này qua đời khác, riết mãi thì… thành rồng đó thôi. Điều ấy xem ra cũng chẳng khác thuyết tiến hóa của cái ông Đác – Uyn kia mấy tí. Một đằng thì tiến hóa trong thiên nhiên, thông qua đấu tranh sinh tồn, một đằng thì “tiến hóa” trong… trí tưởng tượng. Nhờ có Đác – Uyn mà loài người mới biết tổ tiên của mình thì ra là khỉ. Nay cũng nhờ các họa sĩ, các điêu khắc gia đời này sang đời khác… mà các loài rồng tre, rồng gỗ đá, đất sét kia mới biết tổ tiên của chúng thì ra nguyên là rắn rết. Chỉ/bịa ra điều này, người viết cũng chẳng sợ loài rắn rết kia nó thù oán (không đùa được đâu nhé), bởi chẳng nói thêm thì họ hàng nhà rắn vốn đã nằm gọn sẵn trong mấy cái [lẩu] sách đỏ từ lâu rồi.

Trẻ con nhà quê từ nghìn xưa đã có trò chơi rồng rắn. Ấy là một lũ trẻ, đứa nọ nối đứa kia túm lưng áo nhau đi quanh sân hoặc lòng vòng trong các ngõ xóm. Đứa đi đầu bịt mắt bằng một dải khăn đen, hai tay quờ quạng tìm lối đi. Sao lại phải bịt mắt? Bịt mắt mà lại dẫn đầu nghĩa là cái đám rồng ấy không có đầu, thế nghĩa là “quần long vô thủ” (lũ rồng không đầu, chính là quẻ “Càn” trong kinh Dịch). Hay đó là con rồng mù? Mỗi lần đứa bịt mắt đụng phải bức tường hay vật cản thì cả đám lập tức ùn lại, uốn khúc. Uốn khúc rồi lại dãn ra, rồi lại uốn… nom rất sinh động. Rõ ràng đứa đi đầu ấy nếu không bịt mắt thì sẽ không thể làm thành con rồng. Ghê thật. Trò chơi rồng rắn ấy khác gì một bài đồng dao?

Thời Lê sơ có câu chuyện rồng rắn rất kì lạ. Kể rằng hoàng tử Nguyên Long (con thứ Lê Lợi) sinh năm quý mão (1423), giờ dậu. Lúc sinh ra, dưới đất thì hương thơm ngào ngạt, trên trời có mây lành quấn quýt. Bình Định Vương Lê Lợi mời một vị thầy tướng tới xem. Thầy tướng phán hoàng tử có chân mạng đế vương, lại có cốt cách chân long, bèn đặt tên là Nguyên Long. Lúc bấy giờ con trưởng là Tư Tề đã được phong thái tử. Nay thấy xuất hiện thêm đứa em có mạng đế vương thì làm sao mà vui được. Tư Tề nghĩ đến cái ngôi thái tử của mình, không khéo thì thằng em chân long này nó đoạt mất, bèn rắp tâm rình cơ hội để hãm hại. Bấy giờ ở trước sân hành cung Bình Định Vương có đặt một con rồng bằng đá rất to đang há miệng phun châu. Năm Nguyên Long lên 3 tuổi, một hôm chơi ở sân, không hiểu trời xui đất khiến thế nào mà trong một lúc, những người trông coi nhất loạt bỏ đi đâu hết cả. Tình cờ đúng lúc ấy thái tử Tư Tề đi qua. Thấy chú bé Nguyên Long đang lẫm chẫm tìm cách trèo lên lưng con rồng. Tư Tề bèn tiện tay xách Nguyên Long bỏ quách vào miệng rồng. Nguyên Long chẳng tỏ vẻ sợ hãi gì hết, lại còn tỏ ra thích thú, vừa cười khanh khách vừa bò sâu vào phía trong. Bỗng miệng con rồng đá từ từ khép lại. Tư Tề thấy thế kinh ngạc, toát mồ hôi ướt đầm lưng áo. Bụng nghĩ Nguyên Long thế là đi đứt, Tư Tề tuy có hơi hoảng, song chợt nghĩ đến cái ngôi thái tử của mình, biết đâu ấy là do trời muốn giúp mình trừ bỏ kẻ tranh cạnh sau này. Mà việc vừa xảy ra lại không hề có ai chứng kiến, bèn yên chí đổi sợ làm mừng mà nhanh chóng rời khỏi chỗ ấy.

Hoàng tử Nguyên Long mất tích không đầy một khắc sau đó thì được phát hiện. Ngay lập tức, cả hành cung Bình Định Vương náo loạn. Những người theo hầu hoàng tử lúc đó hoảng hốt rụng rời. Phen này khối kẻ rơi đầu. Bao nhiêu người được huy động, song tìm mãi vẫn không thấy tăm hơi hoàng tử đâu. Điều kì lạ là không ai để ý đến miệng con rồng đá trước há to là thế, mà giờ lại khép chặt. Cho đến tận ngày hôm sau, Bình Định Vương Lê Lợi đành phải mời thầy về cúng. Thầy cúng bày hương án khấn suốt một canh giờ, gọi đủ tên các thổ địa, thần linh rồi đốt sớ, rút thẻ… Rút ngay được tấm thẻ có chép mấy câu: “cửu canh nhập long; cửu niên tại vị; xuất dương cận xà”. Thầy cúng nghĩ mãi vẫn không hiểu thế nghĩa là gì. Bất chợt ngẩng lên nhìn thấy con rồng đá. Ngay lúc ấy, miệng con rồng từ từ mở ra. Bên trong có một làn hơi phả ra ngoài, nhẹ như làn khói. Hoàng tử Nguyên Long từ trong họng con rồng đá lụi cụi bò ra, mặt mũi tươi tỉnh nhoẻn một nụ cười… Mọi người ai cũng kinh ngạc cho là chuyện lạ. Lúc ấy vừa đúng 9 canh giờ, kể từ khi hoàng tử mất tích.

Thái tử Tư Tề tất nhiên cũng chứng kiến cảnh đó, một lần nữa kinh sợ mất vía. Tư Tề biết chắc thế là Nguyên Long có thần giúp. Từ đó bỏ hẳn ý định, tuyệt không dám tìm cơ hội hãm hại Nguyên Long nữa. Về sau, Lê Lợi quả nhiên giáng Tư Tề xuống quận vương, song vì một lý do hoàn toàn khác chứ không dính gì đến câu chuyện trên. Nguyên Long được phong hoàng thái tử thay cho Tư Tề. Năm Lê Lợi mất, Nguyên Long mới lên 11 tuổi, thế mà đường hoàng chấp chính, đứng (vì còn nhỏ quá) nhận lễ triều hạ của trăm quan, tự mình nghe và xử lý chính sự mà không cần Thái Hậu hay bất cứ một vị đại thần nào phụ chính (quả đúng là chân long). Nguyên Long (tức Lê Thái Tôn) làm vua cho đến khi mất chỉ quá tuổi vị thành niên một ít, vậy mà đã thiết lập được kỉ cương triều chính, lại thẳng tay trừng trị một loạt khai quốc công thần cậy có công lộng quyền nhũng nhiễu…

Bấy giờ quan Thừa chỉ Nguyễn Trãi đã về hưu, trở về quê ở làng Nhị Khê – Côn Sơn mở trường dạy học. Một đêm nằm mơ, Nguyễn Trãi thấy một người đàn bà có chửa đến cầu xin ông cứu mạng. Nguyễn Trãi nhận lời song vẫn không hiểu câu chuyện thực ra là thế nào. Hôm sau, trong lúc học trò phát cây dựng trường, thấy một con rắn bụng chửa từ trong lùm cây bò ra, đám học trò hò hét đuổi theo chặt đứt một khúc đuôi, làm giập cả bụng trứng. Tối hôm đó Nguyễn Trãi đang chong đèn đọc sách, bỗng từ trên nóc nhà, một con rắn cụt đuôi ở đâu bò lên, nó há miệng nhả một giọt máu tươi xuống giữa quyển sách, giọt máu thấm ướt đúng ba trang giấy. Nguyễn Trãi rùng mình nghĩ đến một điềm gở, trong lòng bỗng giày vò một nỗi ân hận mơ hồ…

Lê Thái Tôn lên ngôi, vì ghét đám khai quốc công thần đã sớm tối mắt vì quyền, lợi, chỉ nhăm nhe đấu đá tranh giành địa vị, lại cấu kết bè phái để bóp nặn thiên hạ, bèn vời Nguyễn Trãi trở lại làm quan, song vẫn cho phép ông ở tại Côn Sơn, chỉ thỉnh thoảng mới phải vào triều chầu vua. Nguyễn Trãi lúc ấy mới cưới một người thiếp là Nguyễn Thị Lộ. Thị Lộ nguyên là một cô gái bán chiếu, vừa đẹp người vừa hay chữ. Hai người làm quen, tình tự với nhau qua bài thơ xướng họa “chiếu gon” về sau nổi tiếng cả chính sử lẫn dã sử. Thị Lộ thường ra vào triều cùng Nguyễn Trãi. Và sắc đẹp cùng sự thông minh, hay chữ của nàng [chẳng may] đã khiến ông vua trẻ Lê Thái Tôn mê mẩn. Nhà vua lập tức vời nàng vào cung, phong làm Lễ nghi học sĩ, tiếng là dạy các cung nữ, song thực chất là để tiện việc gần gũi với nàng.

Và thế là bi kịch của chính Lê Thái Tôn, của Nguyễn Trãi cùng cả 3 dòng họ của mình bắt đầu từ đây. Sử chép Lê Thái Tôn một hôm đi duyệt binh ở Chí Linh, lúc trở về ghé qua Côn Sơn thăm Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ, tiện thể ngủ đêm ở đấy. Nhà vua thức suốt đêm cùng Thị Lộ, gần sáng bỗng đột ngột băng hà… Khi ấy ngài mới 20 tuổi, làm vua vừa được chín năm.

Ngay lập tức Nguyễn Trãi cùng Nguyễn Thị Lộ bị bắt giam. Nguyễn Trãi bị khép vào tội chủ mưu giết vua, tru di 3 họ. Ngày Nguyễn Trãi ra pháp trường, lại thấy một con rắn cụt đuôi ở đâu bỗng bò đến chứng kiến. Xong việc, nó lẩn nhanh xuống sông, bơi đi tuyệt tích.

Tất cả những việc kinh người ấy có phải là sự trả thù ghê gớm của con rắn bụng chửa ngày trước? Chỉ biết rằng đến lúc ấy, mấy câu trên tấm thẻ trước kia mới được giải nghĩa. Hoàng tử Nguyên Long nằm trong họng con rồng đá đúng 9 canh giờ (“cửu canh nhập long”); lên làm vua đúng 9 năm (“cửu niên tại vị”). Ôi, giá như cái sự “nhập long” trước kia của ngài kéo dài thêm ít canh giờ nữa, thì Nguyễn Trãi cùng cả 3 họ của mình chắc đã không phải gặp nạn, và lịch sử, hẳn sẽ phải khác đi nhiều lắm. Chỉ còn câu cuối (“xuất dương cận xà”), không biết có phải nghĩa là, ngài rốt cuộc đã bị xuất hết dương khí bên cạnh cái tinh con rắn (xà) hay không mà thôi.

Viết nhân tết năm Thìn 2011-2012

PLV

Năm “ngoái” gia đình chúng tôi gặp nhiều sự buồn nên định rằng sẽ khép lại mọi nỗi ưu tư để trở về với sự yên bình thường nhật, nên tết Nguyên Đán năm này chúng tôi dự kiến sẽ “Khai bút” đầu xuân vào ngày mồng 2 tết, như một lần xuất hành cầu may làm tươi lại sắc màu của cuộc sống đang nghiêng bóng chiều xuống thung lũng của thời gian.

Nhưng, khi nghe nhời của GS.TSKH Hoàng Tuấn, giám đốc Trung tâm UNESCO Nghiên cứu và Ứng dụng Văn hóa Á Đông, phán rằng: “Trong 3 ngày Tết Nhâm Thìn năm nay đều không được tốt… Bởi những ngày ấy có Niên mệnh cửu tinh là Lục bạch – Kim tinh, thuộc quẻ Càn – Kim. Theo lý thuyết “Vận khí” thì thời tiết năm Nhâm Thìn thuộc năm tiểu hung: Hàn thủy tư thiên; Đại khí: Thấp thổ tại tuyền. Khí khắc vận, khí thịnh vận suy nên không có lợi cho công việc lớn…Ba ngày Tết năm Nhâm Thìn xét theo cả 3 phương pháp thông dụng là: Vận Khí, Cửu tinh và “sinh khắc can chi”, đều thuộc ngày xấu!  Xuất hành không lợi!…”. Nhớ câu “Có kiêng có lành”, nên chúng tôi quyết định xuất hành ngay sau ngày Ông Công, Ông Táo.

Đã nhiều năm tôi chỉ vẽ tranh chân dung, ít khi “vác” giá đi vẽ ngoại cảnh, nhưng anh em trong batinh.com cứ muốn tôi vẽ phong cảnh cho nhàn tâm, tôi thấy có lý nên thuận theo. Hôm nay, chúng tôi dự kiến chọn một số địa danh là những điểm nhấn của sắc xuân Hà Nội làm điểm đến, chẳng hạn như: Hồ Hoàn Kiếm, Vườn Đào Nhật Tân, Sông Hồng và cây cầu Long Biên tròn 100 năm tuổi.

Xuân Hà Nội thật tuyệt vời, thời tiết ấm áp, vòng quanh Hồ Hoàn Kiếm lấp lánh như một tấm gương khổng lồ soi bóng những cây Lộc vừng thắm lá và tiếng cười đâu đó ngọt ngào tan vào mênh mang của gió và của nước. Không biết tự lúc nào tôi như đã “chạm” vào mùa Xuân! giá vẽ được dựng ngay cạnh mép nước trước sân đền Ngọc Sơn để chép lại một khoảnh khắc, một xa xôi, một gần sát vẻ đẹp mơ hồ còn ngát hương huyền thoại.

Ngôi đền Ngọc Sơn hiện nay được xây dựng vào thế kỷ XIX, lúc đầu được gọi là “chùa” Ngọc Sơn, sau đổi gọi là “đền” Ngọc Sơn vì trong đền chỉ thờ thần Văn Xương Đế Quân là ngôi sao chủ việc văn chương khoa cử và thờ Trần Hưng Đạo, vị anh hùng có công phá quân Nguyên thế kỷ XIII. Đến năm Tự Đức thứ 18, nhà nho Nguyễn Văn Siêu đứng ra tu sửa lại đền, mới đắp thêm đất và xây kè đá xung quanh, xây đình Trấn Ba, bắc cây cầu gỗ từ bờ Đông đi vào đền gọi là cầu Thê Húc.

Xưa, hồ Hoàn Kiếm ở gần thôn Tả Vọng, người ta gọi là hồ Tả Vọng, lại trông màu nước xanh lục, có thời gọi là hồ Lục Thuỷ. Tên hồ Hoàn Kiếm (hồ Gươm) chỉ có từ thời Lê. Tương truyền, Nguyễn Thận làm nghề chài lưới ở vùng Lam Sơn, một lần quăng lưới kéo lên được một lưỡi kiếm có khắc hai chữ Thuận Thiên. Ông đem dâng Lê Lợi. Từ đó, kiếm này gọi là kiếm Thuận Thiên. Khi Lê Lợi lên ngôi hoàng đế cũng lấy niên hiệu là Thuận Thiên. Đúng vào ngày Rằm tháng Tám, sau khi tế lễ trời đất, vua tôi lên thuyền du ngoạn hồ Tả Vọng. Lúc ấy, bỗng mưa to sấm chớp, rùa vàng bơi lên. Linh cảm, biết là rùa đòi kiếm, vua Lê bèn trả kiếm báu. Lập tức, mưa tạnh, trời xanh chim lượn, thuyền rồng và thuyền các quan lại đua bơi, trăm họ vui ca. Rùa vàng lại bơi lên như hoan hỷ mừng nước non đại định…

Thời xưa, đã có nhiều thi nhân viết về hồ Hoàn Kiếm, trong đó có bài thơ “Hoàn Kiếm hồ” của Đinh Liệt, đặc biệt nhất là Đinh Liệt có ghi bài thơ Hoàn Kiếm hồ viết vào ngày 15 tháng 8 năm Mậu Thân 1428, có nghĩa là viết ngay trong không khí của buổi lễ trả kiếm, tạm dịch nội dung như sau:

“Nguyễn Thận dâng kiếm thần/ Vương gia được cán cầm/ Chân thiện, trời sắp đặt/ Đại định mười hai năm/ Hoàng đế vâng mệnh lớn/ Trăm họ được an vui/ Thiết lập triều đình mới/ Lúa dâu tốt bời bời/ Đường bang giao khai triển/ Ngẫm đúng như lời nguyền/ Nghĩ Lam Sơn ước vọng/ Thiên hạ mừng bình yên/ Tinh giảm mười vạn binh/ Vua tôi vui Tả vọng/ Lúc trả kiếm Thuận Thiên/ Bỗng mưa òa sấm động/ Mây qua mau, quang tạnh/ Rùa vàng bơi gần xa/ Trời xanh, chim nghiêng lượn/ Quần thần cười khuây khoa/ Trăm họ hô vạn tuế/ Hạnh phúc thái bình ca/ Thơ một bài, ghi lại/ Ân trạch thấm muôn nhà.”

Đó là những vần thơ ứng tác, tả thực, có ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, có giá trị soi sáng cho nhiều trang sử. Trả kiếm trong dịp tinh giảm mười vạn binh. Hướng dân vào nông trang. Ngẫm lại, càng thấy Lê Lợi quả là anh minh siêu việt.

Cứ miên man trong huyền sử của Hồ Gươm, tôi vẽ như bị “nhập đồng”. Màu sơn cứ bén quyện vào lưỡi bay, níu kéo, hư ảo in hình lên mặt toan trắng ngà. Chẳng thể biết bức tranh có đẹp hay không, nhưng tôi đã vẽ nó trong những phút giây tĩnh lặng và vô thức tròn trịa một tấm lòng yêu Hà Nội…

Thời gian như không muốn đợi chúng tôi, bởi vậy mọi người đành lưu luyến tạm biệt hồ Tả Vọng vội vã lên xe, lách qua rừng người, rừng hoa ken nhau chật ních như nêm cối, nối dài gần hết con đường Gốm Sứ ven sông Hồng.

Nắng Xuân huyền diệu tầng tầng, lớp lớp tỏa xuống vườn đào, vườn hoa đủ loại hương sắc của bãi sa phù Nhật Tân, mới hay vì sao nhiều người lại thích nhạc phẩm “Ai lên xứ hoa đào” của Hoàng Nguyên, một trong những bài hát hay nhất nói về loài hoa tuyệt sắc của Đà Lạt – Hoa Anh Đào! Loài hoa chỉ nở vào mùa xuân. Lời ca thảng thốt như thế này:

“Ai lên xứ hoa đào dừng chân bên hồ nghe chiều rơi,

Nghe hơi giá len vào hồn người, chiều xuân mây êm trôi.

Thông reo bên suối vắng, lời dìu dặt như tiếng tơ,

Xuân đi trong mắt biếc lòng dạt dào nên ý thơ,

Nghe tâm tư mơ ước mộng đào nguyên, đẹp như chuyện ngày xưa…

Ôi, màu hoa đào, màu hoa đào chiều xuân nào.

Ôi, màu hoa đào như môi hồng người mình yêu.”

Đã mấy tiếng đồng hồ say đắm cùng hoa, mà chúng tôi vẫn không đủ can đảm rời bỏ chốn bồng lai tiên cảnh này, nếu như không bị một “bất ngờ” như sau: Mặc dù tay xách nách mang, lễ mễ nào là giá vẽ, máy quay phim, máy ảnh… mệt nhoài, nhưng mọi người trong ê-kíp batinh.com vẫn hồn nhiên, mặt mày tươi rói. Chúng tôi vừa ra khỏi vườn đào, leo lên con đê quai, chưa kịp thở thì một bà đã luống tuổi, ăn vận xuề xòa nhưng ra dáng người chủ.Taycầm chai nước La-vi trỏ về từng ô vườn được căng bằng dây nilon nói giọng ngọt sắc: Mỗi ô 20 ngàn, một người! Các chú cho chị xin 400 ngàn! Chị tính kỹ rồi, không sai đâu, yên tâm!

Trả tiền xong, thực tình chúng tôi cũng hơi bị “Shock” (sốc). Tôi nói vớt để động viên anh em: “Chẳng ai cho không ai bao giờ đâu. Hôm nay chúng ta được nhiều rồi, khỏi nghĩ kẻo mau già”. Mọi người gượng cười rồi kéo nhau ra bãi cát sông Hồng, nơi miễn phí một trăm phần trăm.

Ngắm vẻ đẹp hùng tráng của sông Hồng, tôi chợt nhớ về câu chuyện truyền khẩu  “Người tình trong ca khúc Bến Xuân của cố nhạc sỹ Văn Cao”. Chuyện rằng: Việt Trì, một đêm xuân rây rắc mưa bụi, dưới ánh đèn dầu, các nghệ sỹ Văn Cao, Phạm Duy, Thương Huyền, Hoàng Oanh, chủ nhà Lưu Bách Thụ và một vài người bạn thân khác ngồi uống rượu mía đặc sản vùng Sơn Tây. Trong những khuôn mặt ấy có 2 người ở Hải Phòng là Văn Cao và người đẹp “huyền thoại” Hoàng Oanh. Nhạc sỹ Phạm Duy đã ôm ghi-ta hát bài Bến Xuân cung đàn dìu dặt, buồn bã: “Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước/ Em đến tôi một lần/ Bao lũ chim rừng hợp đàn trên khắp bến xuân…”.

Cả căn phòng như chìm vào ký ức xưa, những hoài niệm đẹp, xót xa của một cuộc tình vừa mới chớm đã vội tắt …Văn Cao xúc động ngâm 2 câu thơ: “Chiều nay run rẫy tha đôi cánh/ Một cánh chim xưa đến lạc loài.”

Ngày ấy, Văn Cao yêu tha thiết Hoàng Oanh, thế rồi người đẹp lên xe hoa, đẹp duyên cùng một nhạc sĩ khác tài hoa, phong độ nổi tiếng nhất của đất Hải Phòng. Nhưng, người chồng tài danh ấy bạc mệnh, đã đột ngột qua đời. Để lại nơi trần ai người vợ trẻ Hoàng Oanh góa bụa…

Hoàng Oanh có duy nhất một lần ghé thăm Văn Cao ở Bến Rừng rồi không bao giờ đến nữa… bởi vậy mới có câu: “Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước/ Em đến tôi một lần…/ Tất cả chỉ còn là kỷ niệm/ Nhà tôi sao vẫn còn ngơ ngác. Cuộc tình đã trở nên xót xa như trong thơ Lamartine: “Không có em, cõi nhân gian này hoang vắng”…

Xúc cảm về một cuộc tình đứt vỡ đã ùa vào khung toan, tôi mở chai vốt-ca tợp một hụm mà tưởng như mình được uống hớp rượu mía đường đặc sản của Quảng Oai  vùng Sơn Tây đận ấy của nhạc sỹ Văn Cao. Tôi nhỏ dầu lanh chạy ngang tranh, rồi lấy bay nhấn nhanh từng nhịp như đã hốt trọn cái mênh mang, buồn bã của muôn đời đơn côi nơi bến nước với con đò. Nỗi buồn ơi, bao giờ tôi cũng dư thừa! Và bức tranh của tôi đã ra đời như vậy.

…

Kéo nhau lên được giữa cầu Long Biên thì Hà Nội đã về chiều. Ê-kíp nhiếp ảnh và quay phim còn kịp ghi thêm được mấy khuôn hình, riêng tôi thì đã thấm mệt, nên ngồi phệt bên cạnh cô bé bán ngô nướng, thảnh thơi nhấm nháp từng hạt ngô nếp nóng hổi, chợt nhớ bài thơ “Ngô nướng” tôi làm khi bà ngoại qua đời.

“Vừa bằng cục cứt
vừa sứt vừa sẹo
vừa đi vừa bẹo vừa ăn”?
Câu đố xưa tục tĩu đến ghê người,
Mỗi khi đố, bà cười rung cú võng
mà lời giải lại thanh tao kỳ lạ
có hương thơm, có cả tuổi thơ mình
Vạt ngô non im lìm bên mộ cổ
Câu đố cười bà không nỡ mang theo.

Tôi tựa lưng vào lan can sắt mòn vẹt mầu năm tháng, chênh vênh trên cầu Doumer bắc qua sông Cái vào một chiều cuối năm đầy vơi nỗi nhớ, nỗi buồn – có hay đâu, đó lại chính là những giờ phút cận kề trước thêm của một mùa Xuân./.

Ngõ xóm tuổi thơ lành nguyên không đào bới không mở hành lang không đặt ống nước. Cây duối già chín mọng quả vàng quyến rũ trẻ con và rắn.

Đường phố vừa rải nhựa đào nửa đường bên trái đặt cống mới đào nửa đường bên phải đặt dây điện mới đốn đại thụ mở hành lang kiến trúc nhà mặt tiền mỏng tang hai mét. Trái tim đi đường bị ép mỏng như tờ giấy gió bay hàng mã.

Dự án A gói thầu B tiếp thị CDEGHIK… XYZ. Xe máy xe hơi xe tải xe thồ chân đất đánh giày quần ngố váy đầm hở vú hở đùi hở miệng cười hở rốn. Mỏ đỏ mắt xanh tóc trắng tóc vàng tóc đỏ tóc đen tóc hạt dẻ tóc bạch kim tóc hoe hoe không tóc. Tù đứng tù ngồi tù béo tù gầy tù trong tù ngoài tù dân tù quan tù trí thức tù nội bộ tù treo tù tử hình tù không án.

Người sống chung với lũ. Lũ (chúng nó) không hiểu ý người. Lại đào đường thay cống mới. Bê tông đê bê tông sông bê tông biển bê tông đình bê tông chùa bê tông sân vận động bê tông cả hồn thơ chưa kịp ngân rung.

Thế là tôi kiểm duyệt tôi trước khi anh kiểm duyệt. Những người chết không biết nói. Tiếng quạ kêu nhắc nhớ mấy chiến trường. Tiếng chim sơn ca trong lồng hót theo ý chủ. Nay tế nhị mai nhạy cảm mốt tinh ý tinh vi tinh tường tinh tướng. Còn nhiều nữa những cản từ nguỵ biện. Thế là bao che thế là trừng phạt. Thế là ta mà chẳng phải ta. Thế là đối thoại một chiều hội thảo ngợi ca bỏ phiếu theo đáp án. Đêm giật mình sám hối vì đã trót có ý nghĩ thầm kín trong đầu.

Vẫn chưa hết những giấc mơ Nobel lý hoá sinh y kinh tế hoà bình văn học. Hình như ta đã một lần từ chối nửa giải Nobel. Phải cả giải nhưng bao giờ cả giải?

Đường phố lại đào lên. Cống rãnh lại có thêm dự án. Mưa sơ sơ đường lại hoá thành sông. Không ngọng nghịu cũng thốt lên: Hà Lội!

Những con bò đủng đỉnh ngang qua đường cao tốc.

Tôi mơ thấy ngõ xóm quê tôi thênh thang ô tô chở lúa. Nước máy vòi bơm róc rách quanh làng. Nhưng (lại nhưng) ngõ xóm tuổi thơ vẫn lành nguyên không đào bới không mở hành lang không đặt ống nước. Cây duối già chín mọng quả vàng quyến rũ trẻ con và rắn…

Hà Nội, 25.8.2001

Filed under: Thơ ]]> http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2012/01/24/phac-h%e1%bb%8da/feed/ 1 nhathonguyentrongtao http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2012/01/24/bui-giang-co-th%e1%ba%adt-s%e1%bb%b1-lam-th%c6%a1/ http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2012/01/24/bui-giang-co-th%e1%ba%adt-s%e1%bb%b1-lam-th%c6%a1/#comments Mon, 23 Jan 2012 23:10:58 +0000 nguyentrongtao http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/?p=4422 ]]> THU THỦY

QĐND Online – Bùi Giáng là một cái tên không xa lạ với văn học hậu hiện đại Việt Nam. Theo như nhà phê bình Đỗ Lai Thúy thì “Nếu trước đây, Nguyễn Du mở ra thời kỳ trung đại cổ điển trong văn học Việt Nam, nâng nó lên ngang tầm khu vực Đông Á, còn Tản Đà vào những thập niên đầu thế kỷ XX đã mở đầu cho thời hiện đại, đưa văn học Việt Nam vào quỹ đạo thế giới, tuy có sự lệch thời gian, thì Bùi Giáng ở những mười năm cuối của cùng thế kỷ ấy đã đi đầu trong việc mở ra một thời đại mới cho văn học Việt Nam, văn học hậu hiện đại”. Tuy vậy, những người đọc và hiểu thơ Bùi Giáng hiện nay lại rất hiếm, nhất là các bạn trẻ. Bùi Giáng in sách nhiều, với số lượng khổng lồ các tập thơ, sách dịch, “có lẽ vì vậy mà những câu thơ vàng thau lẫn lộn, dính mắc, bíu ríu đến nỗi sẽ thực sự là một thách đố để độc giả có thể tìm thấy trong những đống hỗn độn ấy những cặp lục bát xuất thần, hay một thước văn rực rỡ”
(trích lời tựa cuối cuốn sách “Đười ươi chân kinh”).

Với mong muốn mang đến cho độc giả một cuốn sách về Bùi Giáng với những bài thơ, áng văn hay, xuất sắc thể hiện một “hoàng tử bé” theo đúng nghĩa thực, “Đười ươi chân kinh”, thơ văn tinh tuyển Bùi Giáng đã được xuất bản. Trong buổi tọa đàm giới thiệu về “Đười ươi chân kinh” dài hơn hai tiếng đồng hồ vào chiều 20-12 tại Hà Nội, những người yêu thơ Bùi Giáng, những người biết đến Bùi Giáng, những người chưa từng đọc thơ Bùi Giáng đã có cho mình những cảm quan riêng về “Đười ươi thi sĩ”. 

Bùi Giáng

“Bùi Giáng là ai”?

“Hỏi tên rằng Biển Dâu Ngàn
Hỏi quê rằng xứ Mơ Màng đã quên”

Đó là hai câu thơ mà Bùi Giáng in trên tấm danh thiếp của mình, sự lạ lùng của tờ danh thiếp đã phần nào hé lộ một “Đười ươi thi sĩ” khác biệt, độc đáo và lạ thường giữa số đông những nhà thơ thời bấy giờ.

 “Trước mắt tôi, Bùi Giáng xuất hiện như trong một chiếc kính vạn hoa. Với tôi, hình ảnh ấy là một sự nhìn nhận, một vinh hạnh và một niềm an ủi lớn lao đối với bất kỳ tác giả nào không đơn điệu và nhất phiến”, nhà nghiên cứu, dịch giả Bùi Văn Nam Sơn (cũng là chú họ của Bùi Giáng) đã chia sẻ cách nhìn của ông về “Đười ươi thi sĩ” như vậy.

“Người ta nói ông điên, nhưng điên mà tuôn ra thơ, múa ra triết thì chắc nhiều kẻ muốn điên như ông” (nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo). Đúng là Bùi Giáng “điên”, một cái “điên rất thi sĩ”, một cái “điên có tâm hồn”.

Giai thoại về Bùi Giáng có thể nói là một kho tàng cho những ai muốn khám phá, muốn bóc tách cái “điên” trong “hoàng tử bé”. Đó là một con người rất lạ lùng, rất “Tây phương” khi dịch sách, nhưng lại cũng mang đậm chất Á Đông khi làm thơ Hán, dịch thơ Hán.

Đi trọn hơn 70 năm cuộc đời, Bùi Giáng vừa là một nhà thơ với bút lực phi thường “vô tiền khoáng hậu”, vừa là một dịch giả và là một nhà phê bình văn học. Hơn tất cả những thi sĩ miền Nam đương thời khác, Bùi Giáng có được may mắn không đứt đoạn qua mốc 1975 lịch sử. Sau năm 1975, ông vẫn liên tiếp tái bản thơ và sách dịch. Hơn thế, sau khi ông mất, một lượng di cảo thơ khổng lồ đã lần lượt được xuất bản, biến Bùi Giáng thành “tác giả không bao giờ vắng bóng” trên các kệ sách.

Chủ tọa hội thảo thơ Bùi Giáng

“Một ông lão gầy nhom, râu tóc bạc phơ, quần áo nhầu nhĩ ngồi sau chiếc xe đạp thồ lướt qua đường và điều đặc biệt là ông ngồi quay lưng với người lái xe, tay huơ lên như đang nói với trời xanh”, đó là những phác họa mà nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đã ưu ái chia sẻ với những người tham gia tọa đàm về “Đười ươi thi sĩ” Bùi Giáng.

Bùi Giáng không lạ, nhưng để biết Bùi Giáng là ai thì có lẽ lại là một sự lạ đối với những người tìm hiểu về ông. Muốn hiểu rõ về Bùi Giáng có lẽ chỉ còn cách đọc thơ ông, sách ông dịch, để chiêm nghiệm con người thơ trong đấy, một áng thơ rất “điên” nhưng cũng rất “tình”.

“Hoàng tử bé” Bùi Giáng có thật sự làm thơ?

Đọc thơ Bùi Giáng, người ta ngỡ như lạ mà quen, ngỡ như quen mà lạ. Thơ Bùi Giáng là một trường hợp đặc thù và lý thú. Đọc thơ Bùi Giáng người ta cứ loay hoay mà tìm cách trả lời cho những câu hỏi: Bùi Giáng là nhà thơ lãng mạn, cổ điển hay nhà thơ tân kì? Bùi Giáng có cách tân thơ hay không, nếu có cách tân thì ở phương diện nào? Bùi Giáng có thật sự làm thơ hay không, hay đó là tiếng lòng thốt lên thành thơ? Rất khó để có thể trả lời những câu hỏi đó, chỉ có thể nắm bắt được một Bùi Giáng rất “điên” trong thơ, mà đó lại là “cái điên triết lý”. Triết lý trong thơ Bùi Giáng tưởng như xa lắm nhưng lại rất gần. “Các nhà phê bình thường kêu thơ ta ít tính triết học và thiếu vắng những tư tưởng lớn. Tôi nghĩ, đọc lại thơ Bùi Giáng, phần nào chúng ta sẽ trả lời được câu hỏi đó” (nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo) 

Thơ lục bát của Bùi Giáng thì như một “nguồn suối từ trời cao tưới xuống trần gian. Nó lênh loáng, miên man, mát mẻ, và nhiều khi ớn lạnh lòng người” (trích lời nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo). Qua cảm nhận của mỗi người, thơ Bùi Giáng lại có những nét riêng, có người cảm nhận thơ ông “đan xen với những cảm xúc vô bờ trước những câu thần cú, những ý tình bát ngát của họ Bùi”, có người lại nhìn thấy “mối tương quan mật thiết với hồn thơ dân tộc, với các truyền thống tư tưởng Đông Tây trong thơ “đười ươi thi sĩ”‘, lại có người “thông diễn” thơ Bùi Giáng dưới nhiều bầu khí và ánh sáng khác nhau” (trích lời nhà nghiên cứu, dịch giả Bùi Văn Sơn Nam).

Ngôn ngữ trong thơ Bùi Giáng cũng vô cùng phong phú và đa dạng, có khả năng chạm đến những thứ nhỏ nhặt nhất của sự việc của cuộc sống của con người, “với việc đưa ngôn ngữ trở về với sự vật, rồi lại coi sự vật, trật tự sự vật, tức cuộc đời, tức thực tại chỉ là các trò chơi ngôn ngữ, tức thống nhất vào ngôn ngữ cả sự biểu đạt thực tại lẫn thực tại được biểu đạt, Bùi Giáng đã vượt qua chủ nghĩa hiện đại, mở một cánh cửa vào hậu hiện đại, để hôm nay, càng lúc càng đông nhà thơ trẻ, với những kích thước tài năng và tầm vóc tư tưởng khác nhau, chen chân qua khung cửa hẹp ấy” (trích bài phê bình “Bùi Giáng nhà thơ của các nhà thơ”, nhà phê bình Đỗ Lai Thúy).

“Đươi ươi chân kinh” – đọc và chiêm nghiệm

“Đươi ươi chân kinh” có thể coi là một tinh tuyển thơ văn tập hợp những tác phẩm xuất sắc nhất của Bùi Giáng mà qua đó, những ai còn tò mò, còn muốn tìm hiểu về một “hoàng tử bé” có thể tìm đọc và chiêm nghiệm. Hơn 500 trang sách được biên tập, chọn lọc kĩ lưỡng, ngoài những bài thơ đầy đủ, còn có những câu thơ lục bát lẻ xuất thần của Bùi Giáng được in trong một chương riêng có thể giúp bạn đọc yên tâm “lật giở để thưởng thức “đười ươi thi sỹ”, tức Bùi Giáng, một gương mặt văn học đa tạp thuộc loại kỳ lạ nhất, người thừa kế lớn nhất và tinh quái nhất của Nguyễn Du về lục bát, người mà hồn thơ bị libido vây khốn gay cấn khó tả và vì thế dường như là kẻ đem lại nhiều tiếng cười nhất cho thơ ca Việt hiện đại”. (trích lời tựa cuối cuốn sách “Đười ươi chân kinh”).

Đọc thơ Bùi Giáng để cảm nhận nhiều hơn một tâm hồn, một con người, một “Doáng booao diêu tuổi Doáng gióa/ Điêng booao diêu tuổi gọi lòa điêng non”.