Nhà thơ Nguyễn Thái Sơn và NTT bên sông Hương 1994

NGUYỄN THÁI SƠN

Gọi thầm trong đêm

                   (Nguyễn Thái Sơn tặng NTT)

Tôi thương thành phố này

dù bạn chưa đến

không còn ở đây

tàu qua Đập Đá

sông Hương trăng sữa buồn

cam chịu

         trôi xuôi buông xuôi

                                      không dậy sóng

dằng dặc những đoàn người rũ đất rẽ nước trồi lên

ngơ ngác

chẳng hiểu vì sao không được sống ?!…

Gọi thầm đêm

gọi thầm bạn

gọi thầm em

 - người thiếu phụ không phải không thể không nỡ của mìn!

Hành quân đến đâu đánh trận ở đâu ngã xuống ở đâu

chúng mình không chọn lựa

bản thảo rơi vãi sau mỗi trận bom

yên bình

những người lính làm thơ chỉ biết làm thơ

làm chồng

làm bố

người lên trung du kẻ ra vùng mỏ

bạn cư ngụ Huế

tôi dạt vào Nam.

Thương nhớ khôn nguôi xứ Bắc cội rễ bao đời

những mảnh đồng nát hằn vết móng tay cậy cháy cơm khoai

chiếc niêu đất đựng núm rốn cuống nhau

                                                 cha vùi gốc tre gai

những cánh diều chưa nhả hết dây

                      toạc giấy gẫy tre chòng chành ngược gió…

Dạ cổ hoài lang, Nam ai, Nam bằng

buồn như Ví dặm

ngậm ngùi Bèo dạt mây trôi

nhớ Bắc tôi tựa gốc sầu riêng

bạn ngồi mòn gốc đa thương Huế

văn liền mạch câu thơ nối nhịp

phương Nam phương Bắc nóng lạnh chẳng cùng mùa

kẻ trước người sau

bạn về Bắc

tôi làm sao xa lìa sông Đáy sông Châu đất lề quê thói !

Mai này

thỏa thuê gió bấc mưa phùn mắm cua nước vối

có những đêm áo nhàu khuy đứt

quặn lòng thắt dạ

nhớ thương nắng gió phương Nam…

KHẨU HIỆU, nguồn gốc của nó là “khẩu lệnh”, là câu nói ngắn gọn để quân lính dùng trong chiến trận nhằm phân biệt “địch”, “ta”. Thời nay, khẩu hiệu đã mang một nghĩa khác. Gốc của nó là “KHẨU” – cái miệng, nên trước sau gì nó vẫn là một câu nói. Một câu nói mang tính HIỆU LỆNH, nên phải cô động, ngắn gọn – để một người có thể hô to lên được và để ngàn, triệu người có thể hô theo.

“DÂN CÀY CÓ RUỘNG” là khẩu hiệu đầu tiên của Cách mạng vô sản. Chính khẩu hiệu này đã vực dậy cả một dân tộc, một dân tộc đã “Rũ bùn đứng dậy sáng lòa!” – như câu thơ Nguyễn Đình Thi.

Tương tự như vậy, “ĐỘC LẬP – TỰ DO – HẠNH PHÚC” cũng là khẩu hiệu đầu tiên gắn với Nhà nước cách mạng – Nhà nước “của Dân”, “do Dân”, “vì Dân”. Một số nước khác cũng có khẩu hiệu, như: “Einigkeit und Recht und Freiheit” (“Đoàn kết – Công lý – Tự Do”)  – Cộng hòa Liên bang Đức. Như : “Liberté, Egalité, Fraternité” (“Tự Do – Bình Đẳng – Bác Ái”)
 – Cộng hòa Pháp. Như: “Пролетарии всех стран, соединяйтесь!” (“Vô sản quốc tế, đoàn kết lại!”) – Liên bang Xô Viết.

Khẩu hiệu còn gắn với tên của một tổ chức, một cơ quan… để nói rõ bản chất cũng như mục đích và nhiệm vụ của tổ chức hoặc cơ quan đó. Như “Nhà hát Nhân dân”, “Quân đội Nhân dân”, “Công an Nhân dân”, “Tòa án Nhân dân”,.. là những cơ quan hay tổ chức của Nhân dân, vì Nhân dân. Đã “của Dân, vì Dân” thì không thể chống lại lợi ích của Dân.

Giá trị của khẩu hiệu không nằm ở sự khéo dùng mỹ tự hay chơi chữ. “Khẩu hiệu” phải hình thành từ cuộc sống, vì cuộc sống, đúng lòng Dân. Sức sống của khẩu hiệu nằm ở mục tiêu “phục vụ” cuộc sống, ở khả năng thúc đẩy cuộc sống phát triển, ở sức thuyết phục quảng đại quần chúng. Không dùng khẩu hiệu để mị Dân, lòe Dân hoặc đi ngược lợi ích chính đáng của Dân.

 “Khẩu hiệu” là mục tiêu cho hành động, mục đích của hành động. Gắn khẩu hiệu với tên nước, tên tổ chức, tên cơ quan chính là nêu lên mục đích, mục tiêu mà Nhà nước, tổ chức hay cơ quan đó muốn vươn tới. Nếu không, khẩu hiệu sẽ chỉ là khẩu hiệu, sẽ thành rỗng tuyếch.

Khẩu hiệu thường có tính thời đại và tồn tại theo thời gian. Bên cạnh những khẩu hiệu mang tính nhất thời như “Xếp bút nghiên lên đường tranh đấu”, luôn tồn tại những khẩu hiệu có giá trị vĩnh cửu như “Độc lập, Tự do, Dân chủ, Bình đẳng, Bác ái”…

Khẩu hiệu thiết thực nhất, quan thiết nhất, có lẽ luôn luôn là “NÓI ĐI ĐÔI VỚI LÀM”!

Khẩu hiệu gắn với cái mồm, nên dễ thành “nói suông”, “nói một đàng làm một nẻo”, dẫn đến “người nói cứ nói, người nghe không tin”, dẫn đến bệnh “nói theo, ăn leo”, nói mà chả hiểu mình nói gì, nói “thao thao bất tuyệt”, nói để “lấy lòng”, “được lòng” và nói để trốn làm – “mồm miệng đỡ chân tay”! Thực tiễn cuộc sống đã có nhiều khẩu hiệu như thế hoặc gần như thế. Từ bốn năm chục năm trước, chúng ta đã nêu những khẩu hiệu như Cán bộ “là công bộc của dân”, là người “khổ trước dân, sướng sau dân”… nhưng đến nay ai là công bộc, ai khổ ai sướng, thảy đều đã rõ!

Tương tự như vậy, “điện lực đi trước một bước” là loại khẩu hiệu được đề ra từ cuối những năm năm mươi thế kỷ trước, vậy mà đến nay chúng ta vẫn thường xuyên lo thiếu điện. “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa” cũng được nói đến từ khá lâu, nhưng với nông thôn, nông dân vẫn là hình ảnh muôn thuở “con trâu đi trước, cái cày theo sau” (báo đưa tin “Ngày 7 Tết Nhâm thin, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã dự Lễ hội xuống đồng năm mới và cùng tham gia mở đường cày đầu tiên tại xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam” với bức ảnh ngài đang cầm cày đi sau con trâu. Tôi nhìn bức ảnh và tự hỏi: Tại sao ban tổ chức lễ hội tịch điền không thay con trâu bằng chiếc máy cày? Đơn thuần muốn “phục dựng hình ảnh Đức Vua xưa” hay còn muốn phản ánh thực tại?).

Khẩu hiệu rất cần cho cuộc sống cộng đồng. Khẩu hiệu giá trị là khẩu hiệu mà “một người hô, vạn triệu người ứng”. Nhưng KHẨU HIỆU KHÔNG CHỈ ĐỂ HÔ. “Khẩu hiệu” phải là mục tiêu cho hành động, mục đích của hành động!

Ông Đoàn Văn Vươn và ông Đoàn Văn Quý

NTT – Liên Chi Hội nuôi trồng thủy sản huyện Tiên Lãng đã chính thức phát đi công văn số 02 BC/LCH báo cáo về sự thật các sai phạm vi phạm pháp luật Nhà nước CHXHCNVN của Đảng bộ và Chính quyền huyện Tiên Lãng sau vụ cưỡng chế đầm của ông Đoàn Văn Vươn. Trong công văn này, LCHNTTSNL Tiên Lãng đã chính thức yêu cầu “UBND huyện Tiên Lãng phải trả lại tài sản cho ông Vươn mà họ đã chiếm đoạt và hủy hoại, bồi thường toàn bộ thiệt hại cho gia đình ông Vươn do Hội đồng cưỡng chế của UBND huyện Tiên Lãng đã gây ra, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức gây ra việc làm trên để truy tố trước pháp luật về tội chiếm đoạt và hủy hoại tài sản công dân có tổ chức mà Luật hình sự đã qui định”.

Dưới đây là ảnh chụp công văn số 02 BC/LCH của LCHNTTSNL Tiên Lãng. Nguồn ảnh từ Blog nguyencuvinh.

Từ trái sang: nhà thơ Trần Dần, dịch giả Đòan Cầm Thi, nhà văn Thuận

Cùng Trần Dần «rong ruổi ngã ba mùa»

Phong Điệp thực hiện

Nhân dịp Carnets Poussières (Sổ Bụi) của Trần Dần qua bản dịch của Đoàn Cầm Thi ra mắt trên tạp chí Po&sie, chủ nhật ngày 15 tháng 10 vừa qua, tại Nhà Thờ Paris – Maison de la Poésie, đã diễn ra buổi đọc thơ Trần Dần, dưới sự chủ trì của nhà thơ Claude Mouchard, phó tổng biên tập tạp chí Po&sie.

Văn nghệ Trẻ đã trò chuyện cùng dịch giả Đoàn Cầm Thi, nhà thơ Claude Mouchard và họa sĩ Trần Trọng Vũ về sự kiện này.

Dịch giả Đoàn Cầm Thi:

Dịch Trần Dần, tôi luôn ở bên bờ vực

Tiến sĩ văn học Pháp ĐH Paris VII, PGS Học viện văn minh và ngôn ngữ phương Đông Paris, Đoàn Cầm Thi đã từng dịch M.Duras ra tiếng Việt, và nhiều tác giả Việt sang Pháp văn, trong đó có Dương Hướng, Võ Thị Hảo, Thuận, Nguyễn Việt Hà, Bùi Hoằng Vị, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Bình Phương, Đỗ Kh., Trần Vũ, Võ Thị Xuân Hà, Bùi Chát, Lý Đợi.

Thưa chị Đoàn Cầm Thi, vì sao chị chọn dịch Trần Dần ?

Dịch Trần Dần, luôn là điều ám ảnh tôi. Nhưng ám ảnh này không đuổi được ám ảnh khác : Làm sao dịch được Trần Dần ? Dịch thế nào chỉ đoạn này thôi « để để – để. Để làm gì ôi vần zương cômic nhặng xị múa lửa. 3 bụi 5 bụi jữa sáng láng hằng hà thiên hà lai láng hằng hà nhật nguyệt » ? Đã bao lần tôi chứng kiến Trần Dần khó hiểu với cả những người cùng ngôn ngữ với ông. Cứ dùng dằng giữa các ám ảnh như vậy nhiều năm tháng, nhưng những lúc tuyệt vọng, tôi lại đọc ông : « Hạnh fúc cần chi nhiều thứk? 1 tí rêu. 1 hạt cát sa mạc. Không gì vẫn bát ngát khát khao – vẫn xạc xào thơ – vẫn kì cạch chữ ».

Cảm xúc của chị ngày hôm nay ?

Dịch Trần Dần, tôi luôn ở bên bờ vực. Dịch Trần Dần, tôi ao ước được một hạt giống, như lời nhắn nhủ của Phạm Thị Hoài hơn mười năm trước: « những ai may mắn đến lấy một hạt giống ở ông, rồi đem về đất của chính mình, đổ sức của chính mình vào đó thì ắt là thành công». Cho đến bây giờ, khi mang thơ Trần Dần rong ruổi ngã ba mùa, tôi lại cảm thấy cái nhìn hóm hỉnh của ông như ngày nào : « Cái con bé này ! ».

Theo chị, điều thú vị nhất trong buổi đọc thơ Trần Dần vừa qua là gì?

Trong buổi giới thiệu Trần Dần, một số trích đoạn thơ của ông (“Nhất định thắng” và “Sổ bụi”) được đọc xen kẽ bằng song ngữ. Chúng tôi chủ trương phần tiếng Việt phải được đọc như đọc báo vậy, nghĩa là tránh thể hiện mọi giai điệu cùng mọi cảm xúc theo kiểu ngâm thơ, tự tình thơ hay trình diễn thơ thường thấy ở Việt Nam. Thơ của Trần Dần mạnh mẽ ở chính những con chữ của ông, vậy nó cần gì phải trang trí tô điểm bên ngoài ? Mặt khác, cách đọc giản dị như thế này gần gũi nhất với lối đọc thị giác, bởi vì khi đọc bằng mắt bạn đâu có ngân nga ca hát. Dĩ nhiên người nghe không hiểu gì tiếng Việt nhưng họ cần một chút khái niệm về nhịp điệu của ngôn ngữ gốc, mà một trong những đặc thù của tiếng Việt lại chính là các đơn âm và những con dấu.

Đọc xen kẽ bằng song ngữ như vậy nhằm cung cấp cho người nghe hai cách đọc đồng thời: bản tiếng Việt thay thế cho việc đọc bằng thị giác (vốn được xem như một yêu cầu không thể bỏ qua trong thơ Trần Dần), còn bản tiếng Pháp cung cấp nội dung cho những gì mà người nghe vừa “nhìn thấy”.

Đọc xen kẽ bằng song ngữ như vậy có lẽ đưa được người nghe từ vị trí “khán giả” thành “độc giả”.
Trần Dần là một nhà thơ lớn của Việt Nam. Tầm tư tưởng của ông, ngôn ngữ đặc sắc của ông, phong cách độc đáo của ông còn “làm khó” ngay cho cả những độc giả trong nước. Vậy ở Pháp thì sao? Liệu công chúng Pháp có thưởng thức được nghệ thuật Trần Dần ?

Theo tôi thưởng thức nghệ thuật phải là một môn học cho tất cả chúng ta. Đứng trước một bài vật lý sơ đẳng lớp mười tôi đoán chắc đại đa số chúng ta những người lớn, đều cảm thấy khó thở hoặc không hiểu gì cả ngay từ những ký hiệu vật lý. Để thưởng thức vật lý, như vậy chỉ có một cách duy nhất là học vật lý (không phải để trở thành nhà vật lý, đương nhiên). Để thưởng thức nghệ thuật cũng chỉ có một cách duy nhất là học thưởng thức nghệ thuật (dĩ nhiên không vì mục đích trở thành nghệ sĩ). Tôi hy vọng, công chúng Pháp, đã từng (học) đón nhận nhiều tác phẩm nghệ thuật hóc búa nằm bên ngoài khả năng thưởng thức của họ, sẽ khám phá Trần Dần như một trong những nhà thơ cách tân nhất và cực đoan nhất của thời đại ông.

Nhà thơ Claude Mouchard :

Quyền năng thơ của Trần Dần đang áp đảo tôi

Nhà thơ Claude Mouchard, từng là giáo sư Đại học Paris 8, hiện là phó tổng biên tập tạp chí danh tiếng chuyên về thơ Po&sie (Pháp). Ông đã dịch Wallace Stevens và Bishop từ tiếng Anh, Rilke, Nelly Sachs và Walser từ tiếng Đức. Claude Mouchard cũng từng hợp tác dịch các nhà thơ Yoshimazu Gôzô và Tôge Sankichi của Nhật, Yi Sang và Ki Hyung-do của Hàn Quốc.

Từ trái sang: Dịch giả Đòan Cầm Thi, họa sĩ Trần Trọng Vũ và
nhà thơ Claude Mouchard, phó tổng biên tập tạp chí Po&sie.

Thưa nhà thơ Claude Mouchard, xin ông cho biết điều gì làm ông xúc động nhất ở Trần Dần ? Số phận hay tác phẩm của nhà thơ ?

Cả hai : tôi đã khám phá cùng một lúc cuộc đời và thơ của Trần Dần, nhờ dịch giả Đoàn Cầm Thi. Trong những bài thơ của Trần Dần mà tôi đã đọc qua bản dịch của Đoàn Cầm Thi, người ta cảm nhận một mối liên hệ, gần như bất biến và vô cùng đau đớn, giữa thời gian cá nhân và thời gian tập thể. Tuy nhiên, dù cho mối liên hệ này có mạnh mẽ thế nào chăng nữa, thì chỉ quyền năng thơ của Trần Dần là đang áp đảo tôi khi tôi đọc những dòng tuyệt đẹp của “Cột đèn câm” :

Vào đời

tất cả

chỉ có vé: đồng hạng

mọi thứ đặc quyền đều

sặc sụa bất công.

Tôi có vệ tinh

rồi có nhà ga xanh

nhà ga tím

trong một vũ trụ

chẳng hiền lành.

.

Cái lồng chim quá chật

tôi bay đâu

cũng đụng đầu.

.

Tôi có khả năng im lặng

như một cột đèn câm

đầu phố thơ ngây.

Là nhà thơ, ông chia sẻ với Trần Dần tâm trạng “tôi không iên ổn với tôi” ?

Vâng, “Tôi không iên ổn với tôi”, câu thơ của Trần Dần thật dữ dội. Nó luôn ở bên tôi và có lẽ sẽ là tựa một bài thơ tôi viết trong tương lai. Để là một nhà thơ như Trần Dần, chính là lục xục, ngày và đêm. Hay nói như chính Trần Dần : “Chết đi tôi vẫn mất ngủ. Bên kia tôi vẫn mộng du ngày”. Thi sĩ Tiệp Vladimir Holan cũng nói : “Trong thơ, không ai được miễn bao giờ”.

Trần Dần viết trong Sổ Bụi 1980-1981 rằng thơ là “chấn động hằng xuyên”. Ông nghĩ gì về điều đó ?

Thơ là “chấn động hằng xuyên”, nhưng với ai? Với chính thi sĩ ? Hay với nhân loại và thời đại của thi sĩ ? Một nhà thơ như Trần Dần có khả năng gây ra trong thơ những rung chuyển và những đứt gãy đang xảy ra trong thế giới mà anh ta đang sống.

Tuy nhiên, để được, và mãi mãi được, là “chấn động hằng xuyên”, thơ phải được đọc. Chính chúng ta phải làm tất cả để đạt được điều đó.

Là thi sĩ và cũng là dịch giả của nhiều nhà thơ thế giới đương đại, ông muốn mang lại điều gì cho công chúng Pháp ngữ, khi quyết định in Trần Dần trong tạp chí Po&sie ?

Dịch, như Đoàn Cầm Thi đang làm, hơn bao giờ hết là điều thiết yếu. Bên cạnh đó, cũng thiết yếu không kém, là công việc hòa âm phối khí. Có nghĩa là, qua những bài giới thiệu và phê bình, làm thế nào vẽ lại hành trình mà các bài thơ đã đi qua, giữa các ngôn ngữ, giữa những thế giới và những thời đại, giữa vô vàn cuộc đời.

Về phần tôi, tôi sẽ không bao giờ ngừng nhớ đến những câu thơ của Trần Dần. Cái tựa, “Sổ bụi”, chẳng hạn, làm sao có thể quên nổi ? Ước gì tôi có thể dùng nó để chỉ công việc của mình hôm nay ! Ước gì tôi « ăn cắp » được của Trần Dần mấy chữ này thôi ! Điều đó nói lên sự quyến luyến của tôi, kể từ nay, với ông.

Họa sĩ Trần Trọng Vũ:

Sẽ đưa di cảo Trần Dần đến với độc giả một cách có hệ thống

Trần Trọng Vũ, con trai út cố thi sĩ Trần Dần, nghệ sĩ thị giác, sống và làm việc ở Pháp. Anh là một trong những nghệ sĩ nhận giải của quỹ Pollock-Krasner
2011-2012, có trụ sở tại New York.

Bên cạnh thơ, thì văn xuôi Trần Dần cũng thực sự là một trái núi lớn. Thưa anh Trần Trọng Vũ, với tư cách là người soạn di cảo Trần Dần, anh có thể cho biết liệu sau đêm thơ Trần Dần vừa diễn ra, sẽ có một buổi đọc văn Trần Dần nữa hay không?

Một trong những quan tâm của tôi, ở vị trí một người soạn di cảo Trần Dần, là làm sao lý giải sự chia cách của văn xuôi và thơ trong tác phẩm của ông. Tôi không dám chắc, rằng đã tồn tại một cuộc chia cách thực sự. Nói đúng hơn, làm văn xuôi hay làm thơ với ông đều chỉ đơn giản là “viết”. Thực ra, tất cả mọi phẩm chất mà độc giả tìm thấy trong văn xuôi của ông đều được ông làm trong thơ, nhưng ở một lộ trình cao hơn, cực đoan hơn và dĩ nhiên khó khăn hơn rất nhiều cho độc giả. Ví dụ nhân vật Dưỡng của “Những ngã tư và những cột đèn” gần đây thực ra không xa lạ gì nhiều với nhân vật thằng Truồng của “Jờ Joạcx”, bởi cả hai đều đa căn cước, đều thông minh mà lại dại khờ… Còn ở trường hợp các “Sổ bụi”, chúng là thơ, chúng cũng là văn xuôi.

Thưa anh Trần Trọng Vũ, gia đình anh có ý định lập một “bảo tàng tư nhân” về cha mình không? Ngoài sự cảm phục của người con đối với cha, anh học được điều gì ở cha mình?

Thực ra, mỗi thành viên của gia đình tôi đã mang trong mình một “bảo tàng tư nhân rồi”. “Tư nhân” ở trong mọi nghĩa của nó, có thể nhìn thấy có thể không nhìn thấy, có thể kể được bằng lời nhưng cũng có thể không thể kể được, bằng bất cứ mọi phương thức diễn đạt nào. Và “tư nhân” đến mức chưa một nhân vật có thẩm quyền đến gõ cửa đòi công bố nội dung của bảo tàng cho tất cả cùng biết. Chúng tôi nghĩ đơn giản hơn nhiều, là lần lượt cùng bạn bè đưa di cảo này đến với độc giả, dĩ nhiên một cách có hệ thống.

Tôi đã học gì từ cha tôi? Tất cả các bậc cha mẹ dù ý thức hay vô thức, đều chuẩn bị cho con cái họ một cuộc sống, và cuộc sống này tự nó sẽ dậy cho thế hệ đến sau những gì cần thiết để làm người, và để không làm người, để nói yêu và, để có thể nói ghét. Cuộc sống mà tôi nhận được vô cùng khó hiểu, đã cho tôi muôn vàn bài học và kết quả là muôn vàn những phản xạ có điều kiện và không điều kiện. Những bài học này không bao giờ dừng lại cùng với ngày hôm nay.

Bài đã đăng báo Văn nghệ Trẻ số 44/2011

Phan Thế Cải

PHAN THẾ CẢI

Mưa xuân

Mắt ai bên cửa sổ

Nhìn mưa xuân sáng nay

Hạt mưa trong cổ tích

Hành trình từ chín tầng mây..

                                           &

Đố ai đếm được mưa xuân

Đố ai đếm được nhịp tim em thổn thức

Hàng cây ùa dậy màu hoa

Uống giọt mưa xuân cây trẻ mãi không già

                                                &

Có một người bỗng dưng nhớ bạn

Nhắn mưa xuân gọi bạn về

Có một người bỗng dưng khóc  mẹ

Nhìn hạt mưa xuân trên mộ cỏ xanh rì      

                                                  &

Chan đầy nhớ

Tưới đầy mong

Mưa xuân trắng cành lê đầu ngõ

Ngày mai cô gái ấy theo chồng ..

                    1- 2011

                                Trăng quê  

                         Núi Nầm như rồng xanh

                         Đêm phủ màn sương bạc

                        Vầng trăng hiện bao giờ

                       Quyện mùi hương man mác 

                                          *

                         Tôi như con nai lạc

                        Giữa mênh mông ánh vàng

                          Cỏ cây cùng sông nước

                        Nguyên sơ thuở hồng hoang

                                             *

                         Vời vợi giữa không gian

                          Đĩa ngọc trời muôn thưở

                         Phép mầu nhiệm vô hình

                         Gieo tình yêu bất tử

                                               *

                         Tiếng cuốc kêu khản cổ

                          Bạn đâu rồi cuốc ơi

                         Thương người đi biệt xứ

                          Bao mùa  trăng chia phôi

                                            *

                          Núi Nầm không mồ côi

                         Vầng trăng không đơn lẻ

                           Sao mắt tôi lệ nhoà

                         Trông trăng càng nhớ mẹ

                                              *

                         Đường thôn  thơm hoa khế

                         Đom đóm bay khắp đồng

                         Lúa xanh thì con gái

                        Gội trăng vàng mênh mông

                                          *

                         Núi Nầm ngủ ngon không

                         Tôi thức  cùng trăng đấy

                        Ngắm vầng trăng đêm rằm 

                         Hồn quê đang trổi dậy..

                                                    Sơn Thuỷ tháng  3-  2009

                      Gửi  lại cho sông

                           Thôi đành gửi lại cho sông

                       Một câu thơ giữa mênh mông sóng tình

                           Một bờ tre gió trở mình

                     Một bông gạo đỏ mang hình trái tim

                        Gửi dòng sông phút lặng im

                    Gửi làn tóc biếc  chưa nhìn đã say

                     Gửi người  hơi ấm bàn tay

                 Bờ môi  chưa biết đong đầy nụ hôn

                    Bồi hồi ngắm chiếc thuyền  con

                Buồm treo như mảnh trăng non cuối trời

                     Cỏ non ngày ấy đâu rồi

               Heo may chiều tím em ngồi đợi tôi

                   Mắt tròn thương  quá đi thôi

             Dấu chân không muốn lẻ loi bao giờ

                Mặt trời hồng trước non tơ

           Lời yêu chưa ngõ .. câu thơ bềnh bồng

                Ai xui con sáo sang sông

           Trách nhau  khi đã thành ông thành bà

               Ước  gì níu lại ngày xa

           Để em thề thốt cho ta một lời …

                                                Ngàn Phố 20-   4-2005

Đây là bản gốc của bài phỏng vấn trên báo Tuổi trẻ cuối tuần với nhan để “

***

Nhân dịp chào xuân Nhâm Thìn, Giáo sư Ngô Bảo Châu đã trải lòng với Tuổi Trẻ Cuối tuần những suy nghĩ của ông về vai trò phản biện của trí thức cũng như giải pháp đòn bẩy có sẵn ngay trong những điểm bất hợp lý…

Giải pháp có sẵn ở điểm bế tắc

PV – Thưa giáo sư, lần đầu tiên kể từ khi thành danh ở xứ người, năm qua giáo sư đã dành thời gian làm việc tại quê nhà suốt 3 tháng ròng. Trong 3 tháng đó có gì làm cho giáo sư thất vọng hay ngược lại, giáo sư có điều gì để hy vọng?

NGÔ BẢO CHÂU – Thực ra không có gì phải thất vọng đâu chị, mặc dù khi tôi về mọi việc thật ngổn ngang. Tháng 6/2011, bộ máy hành chính của viện Nghiên cứu Cao cấp (NCCC) về Toán mới bắt đầu hoạt động. Khi ta muốn xây dựng một cái gì từ con số không, thì khó khăn là tất yếu. GS Lê Tuấn Hoa, Giám đốc Điều hành của viện và tôi đã xác định trước là mình phải rất cố gắng trong giai đoạn này.

Hy vọng thì nhiều. Qua dịp hè vừa rồi, tôi cảm thấy thấy sự ủng hộ của Chính phủ dành cho Viện là tương đối chắc chắn. Tuy thế những khó khăn mang tính chất hành chính thì vẫn muôn hình vạn vẻ, nhưng tôi hy vọng là giai đoạn này cũng sẽ chóng kết thúc để năng lượng được dồn vào những việc thực sự bổ ích là làm khoa học.

Cái không dễ chút nào chúng tôi là giải thích với các Bộ có chức năng rằng khoa học thực sự, đặc biệt là khoa học cơ bản rất khó làm được trên nguyên tắc đơn đặt hàng. Vai trò của Viện là nhìn thấy những nhóm nghiên cứu mới có tiềm năng, hỗ trợ cho họ về cơ sở vật chất, môi trường làm việc. Tôi rất hy vọng là trong thời gian tới sẽ có nhiều nhà khoa học chủ động đến với Viện với những dự định mà mình ấp ủ.

Nói như vậy không có nghĩa là Vieện NCCC không chú trọng những đơn đặt hàng nghiên cứu toán ứng dụng. Đây là một hướng mà chúng tôi mong muốn sẽ làm được ngày một nhiều trong tương lai.

Hè 2011 cũng là thời gian giáo sư dành nhiều thời gian để giao lưu với giới trẻ nhiều tỉnh thành. Những cuộc giao lưu đó mang đến cho giáo sư những cảm xúc như thế nào và các bạn trẻ ấy có tạo được những ấn tượng đặc biệt với giáo sư?

Cảm xúc mạnh nhất là niềm vui khi cảm thấy dường như mình đang mang đến cho các bạn trẻ được cái gì tốt đẹp, ít nhất là niềm tin vào một cái gì đó tốt đẹp.

Ấn tượng tích cực nhất tôi có được trong những buổi gặp gỡ đó, là tính hướng thiện của các bạn trẻ. Còn có một sự khác biệt tương đối rõ nét giữa những người trưởng thành mà tôi quen biết với các bạn trẻ mà tôi gặp trong các buổi giao lưu. Nếu như nhiều người tôi quen, những người có vị trí xã hội, có thành công trong sự nghiệp hoặc đơn giản là rất giàu, có một cái nhìn rất bi quan về thực tế xã hội thì các bạn trẻ vẫn tràn trề lạc quan và đầy niềm tin vào tương lai.

Không chỉ các bạn trẻ trong nước đang chờ mong nhiều ở giáo sư mà nhiều bạn trẻ đang làm nghiên cứu sinh ở nước ngoài cho biết, họ hy vọng viện NCCC về Toán sẽ là mồi nhóm để thổi bùng ngọn lửa đam mê khoa học trong giới nghiên cứu, từ đó thay đổi môi trường làm việc trong các trường đại học. Giáo sư nghĩ sao?

Tôi nghĩ rằng ngọn lửa đam mê khoa học thì đã có sẵn trong nhiều bạn trẻ rồi. Vấn đề là làm thế nào biến những ngọn lửa đó thành những nhà khoa học chuyên nghiệp. Tôi hy vọng Viện NCCC về Toán sẽ làm được việc đó, đầu tiên là với toán, toán ứng dụng, sau đó là những ngành khoa học có liên quan đến toán như khoa học máy tính, vật lý lý thuyết. Nhưng với qui mô nhỏ của Viện, chúng ta không thể chờ đợi nó giải quyết mọi vấn đề (rất nhiều) của khoa học Việt nam. Nếu ta muốn thực sự thay đổi diện mạo của khoa học Việt Nam, theo tôi nghĩ cái cần làm nhất (mà chắc ai cũng biết) là đặt chất lượng nghiên cứu khoa học lên như một nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của các trường đại học. Tất nhiên, nếu tính chất ưu tiên hàng đầu không phải là nói suông, thì nó sẽ kéo theo nhiều chính sách khác.

Nói đến chuyện thay đổi chính sách là tôi lại băn khoăn. Hình như cái mà ta làm cho đến nay là thấy cái gì chưa ổn thì ta sửa lại, sắp xếp lại, mà ít để ý đến sự vận động tự nhiên của cuộc sống.

Giáo sư có thể giải thích rõ hơn nhận xét này được không?

Đơn cử hai vấn đề có tính thời sự hiện nay là việc phát triển mạng lưới ĐH và lương giáo viên. Căn cứ vào tỉ lệ số lượng sinh viên trên tổng số người ở độ tuổi đi học, ta nhận thấy Việt Nam có một tỉ lệ rất thấp so với các nước khác, đã phát triển hoặc đang phát triển. Ta suy ra rằng cần phải có thêm bao nhiêu sinh viên, mở thêm bao nhiêu trường ĐH. Câu chuyện này thoạt nghe thì có vẻ rất đơn giản, mạch lạc. Cũng giống như lương giáo viên, ai cũng thấy là nó rất thấp, không đủ để giáo viên tái tạo sức lao động, vì vậy cần phải tăng lương cho giáo viên và công nhân viên chức nói chung. Đặt ra vấn đề như vậy là rất đúng rồi, nhưng phương pháp luận trong việc giải quyết vấn để thì có thể chưa ổn.

Thay vì ồ ạt mở thêm trường đại học, nâng cấp cao đẳng lên đại học, hoặc là tăng lương công chức một cách đồng loạt, nên chăng coi đó như là một xu hướng để nhân cái đà đó mà cải thiện chất lượng các trường, cải thiện năng suất và chất lượng lao động của công chức nhà nước. Nói cách khác, những cái bất hợp lý hiện tại có thể làm đòn bẩy cho tương lai, làm điểm tựa cho những vận động tích cực của xã hội. Tôi cũng hiểu là bàn chung chung như thế này thì dễ, làm cụ thể như thế nào khó hơn nhiều. Nhưng rõ ràng những biện pháp thuần túy mang tính hành chính sẽ làm triệt tiêu cái đòn bẩy, lợi thế duy nhất của sự bất hợp lý.

Trong chuyện tăng lương cũng vậy. Tôi cảm thấy hình như việc tăng lương đồng loạt cho viên chức không cải thiện mức sống của họ mà chỉ làm tăng lạm phát. Chính phủ có thể tác động lên thu nhập của giáo viên bằng những qui định cơi mở và minh bạch hơn. Tôi lấy ví dụ chuyện chạy trường mà ai cũng biết. Liệu có thể cho phép một số trường tốt có một cơ số học sinh trái tuyến với qui định minh bạch mức lệ phí, có thể rất cao cho học sinh trái tuyến ? Tiền lệ phí được thu một cách minh bạch có thể sử dụng trả một mức phụ cấp cho giáo viên một cách minh bạch. Phụ cấp có thể thấp, cao hoặc rất cao tùy thuộc vào năng lực của giáo viên. Câu chuyện này thực chất đang xảy ra trong thực tế nhưng dưới những hình thức không minh bạch. Nếu có qui định rõ ràng, nhà nước cũng sẽ có thêm phương tiện để điều chỉnh.

Không ai độc quyền chân lý

Gần đây phong trào phản biện của giới trí thức ngày càng sôi nổi. Thậm chí người ta còn cho rằng người lao động trí óc sẽ chưa đạt tầm của một trí thức nếu chỉ biết làm công việc chuyên môn của mình mà chưa bộc lộ được năng lực phản biện xã hội. Còn giáo sư thì suy nghĩ thế nào về trách nhiệm phản biện xã hội của giới trí thức cũng như vai trò của giới trí thức trong xã hội?

Tôi không đồng ý với việc coi phản biện xã hội như chỉ tiêu để được phong hàm “trí thức”. Đến bao giờ chúng ta mới thôi thi đua để được phong hàm “trí thức” ?

Đối với tôi, trí thức là người lao động trí óc. Cũng như những người lao động khác, anh ta cần được đánh giá trước hết trên kết quả lao động của mình. Theo quan niệm của tôi, giá trị của trí thức là giá trị của sản phẩm mà anh ta làm ra, không liên quan gì đến vai trò phản biển xã hội.

Một mặt khác, cần trân trọng những người trí thức, hoạc không trí thức, tham gia công tác phản biện xã hội. Không có phản biện, xã hội đã chết lâm sàng.

Những người có học, có tri thức thực ra cần phải rất tỉnh táo khi tham gia vào việc phản biện xã hội. Học hàm học vị không thể đảm bảo rằng cái anh nói ra, mặc nhiên đúng. Với thói quen làm việc khoa học của mình, cái mà anh có thể làm là đưa ra những lập luận vững chắc và có tính thuyết phục. Nhà lãnh đạo văn minh, có bản lĩnh sẽ biết lắng nghe những lập luận đó. Họ có thể làm theo hoặc không làm theo kết luận của anh. Trong trường hợp họ không làm theo, vẫn dưới giả thiết là lãnh đạo văn minh và có bản lĩnh, lãnh đạo cũng sẽ phải đưa ra những lập luận ít nhất cũng vững chắc bằng những lập luận của anh để bảo vệ quyết định của mình.

Tôi quan niệm vai trò của trí thức là như vậy, anh ta có vai trò gây sức ép lên người lãnh đạo, nhưng cũng như lãnh đạo, anh ta không độc quyền chân lý.

Giáo sư có nói cần khuyến khích mọi thành phần trong xã hội phát biểu ý kiến của mình và lãnh đạo phải lắng nghe tất cả những ý kiến đó. Nhưng điều quan trọng là cuối cùng lãnh đạo cần phải có một quyết định, vậy việc quyết định nên căn cứ vào đâu?

Nếu có một thuật toán để ra quyết định trong mọi trường hợp thì chắc không cần đến lãnh đạo nữa mà thay bằng một cái máy tính. Người lãnh đạo có bản lĩnh sẽ có những hành động nhất quán, chứ không được chăng hay chớ. Đi cùng với sự nhất quán là tính chủ quan, ở đây nếu lắng nghe ý kiến phản biện, người lãnh đạo sẽ tránh được những sai lầm không thể cứu vãn. Theo tôi phẩm chất quan trọng nhất của người lãnh đạo là tính lương thiện, ít nhất là lương thiện vừa đủ để không tự lừa mình bằng những điều viển vông và không tự bao biện cho những sai lầm của mình.

Để tận dụng được cái khả năng suy nghĩ của trí thức, lãnh đạo nên chăng chia sẻ thông tin với họ để nhận được lời tư vấn tốt nhất trước khi đưa ra quyết định?

Đối với người lãnh đạo, chia sẻ thông tin là một việc khó, như từ bỏ một phần quyền lực của mình. Thông tin hoàn toàn mở, anh lãnh đạo sẽ phải tranh luận với anh trí thức trong tình huống cân bằng vũ trang và chưa chắc anh lãnh đạo đã thắng.
Nhưng thực ra, cởi mở thông tin, tranh luận với trí thức, với những người nằm ngoài bộ máy chính là một cách tiếp năng lượng cho anh lãnh đạo, vẫn với giả thiết lãnh đạo văn minh và có bản lĩnh. Để làm được việc, anh lãnh đạo luôn phải phụ thuộc vào bộ máy của mình. Nếu không cởi mở, dừng tranh luận, những quyết định của anh sẽ dần dần chịu ảnh hưởng của bộ máy, phục vụ lợi ích của bộ máy chứ không ưu tiên phục vụ xã hội nữa.

Năm qua là năm có nhiều hoạt động phản biện của giới trí thức trong nước cũng như ngoài nước. Nhiều bản kiến nghị về các vấn đề vĩ mô đã được các trí thức ký tên gửi các lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước. Giáo sư đánh giá thế nào về các hoạt động này? Là một trí thức, giáo sư có muốn đóng góp tiếng nói của mình vào trào lưu chung đó?

Cá nhân tôi thường tránh bàn luận các vấn đề mà tôi không biết rõ. Tôi quan tâm nhiều hơn tới những lĩnh vực mà tôi có thể trực tiếp tham gia hành động thay vì chỉ nêu ý kiến. Nhưng tôi cho rằng, việc đưa ra các phản biện có lập luận chặt chẽ … là những đóng góp lớn cho xã hội, cho đất nước của giới trí thức. Tuy nhiên, trước khi lên tiếng về một vấn đề nào đó, người trí thức hơn ai hết cần phải hết sức ý thức về ảnh hưởng của nó. So sánh thì rất khập khiễn vì thường thì chúng ta không nói đến chuyện sống chết. Nhưng tôi luôn nhớ câu Chế Lan Viên viết trong bài thơ Ai? Tôi?: “Mậu Thân 2.000 người xuống đồng bằng, Chỉ một đêm, còn sống có 30, Ai chịu trách nhiệm về cái chết 2.000 người đó? Tôi! Tôi – người viết những câu thơ cổ võ, Ca tụng người không tiếc mạng mình, trong mọi cuộc xung phong”.

Cảm ơn giáo sư!

Thư Hiên (thực hiện)
Nguồn Blog Sổ tay học toán của Ngô Bảo Châu

BẰNG HOẠT ĐỘNG CHUẨN BỊ CHO LIÊN HOAN THƠ CHÂU Á LẦN THỨ NHẤT VÀ NGÀY THƠ VN LẦN THỨ X, sáng ngày mùng 6 tết, tức thứ bảy ngày 28.1.2012, trong khi khắp nơi mọi người vẫn đang vui xuân thì các nhà văn và cán bộ công nhân viên công tác tại cơ quan Hội Nhà văn Việt Nam đã có mặt đông đủ để làm việc.

Nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, thay mặt lãnh đạo Hội gửi lời chúc đầu xuân tới các nhà văn, các cán bộ công nhân viên cơ quan đầu não của Hội Nhà văn Việt Nam, tặng phong bao lì xì; đồng thời phổ biến công tác trọng tâm trong năm mới.

Đặc biệt, toàn thể cơ quan Hội đều đã sẵn sàng “ra quân” cho Liên hoan Thơ Châu Á lần thứ nhất, Giao lưu với các nhà thơ Châu Á, và Ngày Thơ Việt Nam lần thứ X.

Nhà thơ Đỗ Hàn, Chánh Văn phòng Hội Nhà văn VN báo cáo tình hình chuẩn bị cho Liên hoan Thơ Châu Á lần thứ Nhất và Ngày Thơ Việt Nam lần thứ X. Đây là một chuỗi ngày thơ, bắt đầu từ ngày 10 tết (tức 1.2.2012) – đón khách quốc tế từ sân bay Nội Bài, đưa xuống Quảng Ninh, cho đến hết ngày rằm Nguyên tiêu (tức ngày 6.2.2012).

Lịch trình được ấn định như sau:

- Ngày 1.2.2012: Đón đại biểu tại KS Grand Hạ Long – Quảng Ninh

- Ngày 2.2.2012, tức ngày 11 tết: Khai mạc Liên hoan Thơ tại Quảng Ninh; Hội thảo “Thơ ca vì một Châu Á-Thái Bình Dương hòa bình, đoàn kết, hữu nghị, hợp tác và phát triển”

- Ngày 3.2.2012: Tiếp tục Hội thảo; Đêm thơ Quốc tế

- Ngày 4.2.2012: Thăm làng gốm Bát Tràng; Đêm dạ hội Thơ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám.

- Ngày 5.2.2012, tức 14 tết: Khai mạc Ngày Thơ Việt Nam lần thứ X.

Chủ tịch nước tiếp các đại biểu quốc tế

- Ngày 6.2.2012: Tham quan Xứ Đoài, thăm chùa Tây Phương

Bà Đào Kim Hoa, Phó Trưởng Ban Đối ngoại Hội Nhà văn VN báo cáo tình hình khách mời, hiện có hơn 80 nhà thơ các nước khu vực Châu Á-Thái Bình Dương đã báo tin chính thức tham gia Liên hoan.

Các bộ phận hậu cần lo ăn ở, xe đưa đón; bộ phận đón và tiếp khách; bộ phận chuẩn bị cho các Sân thơ (bao gồm 4 Sân: Sân thơ ở Quảng Ninh, dự kiến làm tại chân núi Bài Thơ; Sân thơ Đêm dạ hội tại Văn Miếu; 2 Sân thơ chính thức Ngày Thơ VN vào sáng 14 tết, tức 5.2.2012 tại Văn Miếu Quốc Tử Giám)… đã sẵn sàng.

Được biết Sân thơ tại Quảng Ninh sẽ do 3 MC: nhà thơ Đỗ Trung Lai, nhà thơ Nguyễn Phan Quế Mai (hội viên mới của Hội NVVN), nhà văn DiLi đảm nhiệm.

Đêm dạ hội thơ có 3 MC: Đỗ Trung Lai, Nguyễn Phan Quế Mai, DiLi

Sân thơ chính vào Ngày Hội Thơ sẽ do nhà thơ Đỗ Trung Lai, nhà văn DiLi đảm nhiệm

Sân thơ Quốc tế (trong sân Thái Học) sẽ do 2 MC là nhà thơ Hữu Việt và nhà thơ Nguyễn Phan Quế Mai (hội viên mới của Hội NVVN) đảm nhiệm.

Chỉ đạo chung: Nhà thơ Hữu Thỉnh

Phụ trách tổng thể các Sân thơ: Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều

Phụ trách Sân thơ Quốc tế: nhà văn Võ Thị Xuân Hà và Ban Nhà văn Trẻ, có sự tham gia của nhà văn Lê Phan Nghị

Phụ trách Sân thơ các Câu lạc bộ: Nhà thơ Phạm Đức.

Phụ trách lên kịch bản tổng thể: Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, nhà thơ Nguyễn Việt Chiến.

Nhà LLPB Nguyên An, Phụ trách Trung tâm bồi dưỡng Viết văn Nguyễn Du, Chủ tịch công đoàn cơ quan Hội, phụ trách phần đưa đoàn đại biểu tham quan tại Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội) vào sáng 13 tết, trong lịch trình đi từ Quảng Ninh về Hà Nội.

Ngoài Quảng Ninh đăng cai tổ chức Liên hoan Thơ Châu Á lần thứ Nhất, có 11 tỉnh thành sẽ tham gia Ngày Hội Thơ VN lần thứ 10 tại Văn Miếu: Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên, Cao Bằng, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hòa Bình, Ninh Bình, Hà Nam, Thanh Hóa, Hà Tĩnh.

Các tỉnh thành tham gia đều mang về Ngày Hội Thơ những đặc trưng văn hóa của địa phương, các tiết mục biểu diễn, và tham gia đọc thơ tại Ngày Hội Thơ, cùng giao lưu với các nhà thơ đến từ các nước bạn.

Nguồn: Tonvinhvanhoadoc.vn

VÂN ĐÌNH HÙNG

Giáng Xoan 

Tặng Giáng Son và ban nhạc Năm Dòng Kẻ

Bặt tăm trốn vào năm dòng kẻ

Giai điệu ơi! Sao lặng giữa thu

Nốt giáng xoan ngủ lá khô

Đắp mảnh heo may huyễn hoặc

Hoà thanh vỡ tan vào đất

Em tan trên đường kẻ năm dòng

Âm giai lúa non vút đòng đòng

Hương cốm Đồng Xa vọng lại

Giao hưởng đêm dế rích xanh huyền thoại

chẫu chàng giao duyên

Giáng em nốt vẫn hiện nguyên

Hoà âm gội mưa quyến rũ

Nửa đầy em xoã trắng si già…

Cuối thu gió hát đồng xa

Búp ban mai dám tan hoà thanh không?!!

Cuối thu Canh Thìn

NTT – Tôi vừa nhận được loạt bài về Trí thức và Chính trị của Võ Thanh Hưng và Đại Ngàn gửi từ Email lsvohungthanh@yahoo.com. Nhân thấy trên các diễn đàn đang bàn rôm rả về vấn đề này nên đưa lên để bạn đọc cùng tham chiếu. Trước khi đọc các các bài này, xin đính chính câu nói của Lenin được tiến sĩ Nguyễn Đình Đăng dịch “Trí thức là cứt”. Theo dịch giả tiếng Nga nổi tiếng Đoàn Tử Huyến thì trong văn cảnh ấy, dịch như thế là sai, vì Lenin chỉ trích “trí thức tư sản” đi ngược lại [cuộc cách mạng] nhân dân…

VÕ THANH HƯNG 

TRÍ THỨC VÀ CHÍNH TRỊ

Ông Nguyễn Đình Đăng viết bài “Trí thức” này quá hay. Thực tế, súc tích và sâu sắc. Bây giờ hình như ông đang ở Tokyo, nhưng đặc biệt nhất là ông đã học đại học ở Liên xô trước đây, cho tới ngày LX sụp đổ, nhất là ông quả thật rất nắm vững các thực tế tại VN kể từ xưa. Các thông tin khách quan rất quý do ông cung cấp cho mọi người rất thú vị chính là các thông tin về Lênin cũng như về xã hội LX về nhiều mặt cho tới lúc nó phải tự tan rã và sụp đổ. Các ví dụ của ông về trí thức trong lịch sử rất phong phú và chính xác, trí thức hình như luôn luôn đối lập với giới chính trị, đặc biệt là giới chính trị độc tài. Trong bài ông không nói về Mao Trạch Đông, về Pôn Pốt, nhưng những gì ông nói đều đã quá đủ để nhận diện tầng lớp trí thức chân chính trong các xã hội cũng như ý nghĩa thông thường của các lực lượng chính trị phi trí thức, phản trí thức trong lịch sử nói chung của nhân loại là như thế nào rồi.

Ở đây, ngoài những gì tác giả bài viết minh họa và lý giải, chúng ta có thể nhấn mạnh thêm vài khía cạnh của ý nghĩa trí thức thật sự hay thực chất như sau.

Trí thức là người hiểu biết, có đầu óc. Chính tiền đề tích cực như thế cho ra các kết quả hay hệ luận tích cực mà ai cũng phải thừa nhận và cũng hiểu được. Nói khác đi, trí thức theo nghĩa rộng là giới chuyên môn, còn trí thức theo nghĩa hẹp là mọi người có nhận thức và tất nhiên có trí tuệ. Nói như thế, có nghĩa trí thức luôn luôn là thành phần tinh hoa của xã hội. Tinh hoa có nghĩa là số ít và chọn lọc. Bởi vậy đã số nhiều và không chọn lọc thì không thể gọi là trí thức được, mà đó là những người bình dân, những “quần chúng” quảng đại, rộng lớn, hay nói chung là tất cả mọi con người phổ cập nhất. Nói khác đi, muốn có trí thức thì phải có học, có khả năng tri thức, có kiến thức, có đầu óc thông minh phát triển, từ đó cũng có các kỹ năng ứng dụng tương ứng khác nhau. Trí thức cao hơn người kém trí thức một cái đầu là như thế. Nhưng đó là trí thức thực sự. Còn như giả trí thức, ngụy trí thức, làm dáng trí thức, tất nhiên là hoàn toàn hay một phần không hội đủ những tiêu chuẩn, tiêu chí cao nhất của mọi người, mọi nhà trí thức chân chính và đúng nghĩa nhất. Từ đó cũng thấy rằng chính trí thức mới luôn luôn là lực lượng đi đầu trong mọi xã hội hay trong mọi giai đoạn lịch sử của loài người. Đây chính là ý nghĩa tương đối hay ý nghĩa cập nhật khách quan tự nhiên của mọi thực tế hay thực tại trí thức. Có nghĩa mỗi giai đoạn phát triển kỹ thuật của nhân loại, dù kỹ thuật nhỏ nhất đến kỹ thuật lớn nhất, đều tất yếu thông qua giới trí thức, tức những người nghiên cứu, phát kiến khoa học kỹ thuật, những nhà khoa học và kỹ thuật. Từ xã hội hái lượm chuyển sang xã hội săn bắn, thì cái cung, cái tên chẳng hạn, đó chính là sự sáng tạo hay sự phát kiến lớn nhất của những người “trí thức” của thời đại đó. Nói khác đi, ngay việc phát hiện ra lửa, rồi ra mọi kỹ thuật khác, cho đến mọi nghiên cứu khoa học mọi ngành về sau để cho loài người phát triển, nếu không qua những bước “trí thức”, không qua những hàm lượng hiểu biết và phát kiến nào đó, thì thử hỏi có hiện thực được không. Đó chính là ý nghĩa hay vai trò, nhiệm vụ của trí thức một cách vô hình chung nhất. Cho nên, đi từ ngọn lửa đến hạt nhân và thời đại công nghiệp điện toán, thông tin, nếu không phải vai trò của trí thức thì thật sự của ai. Câu trả lời ý nghĩa và giá trị của trí thức quá rõ ràng, chẳng có gì để phải xác minh, bổ sung hay cải chính cả. Như thế cũng có nghĩa khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, triết học, và văn học nghệ thuật nói chung, từ Khổng tử, Thích Ca, cho đến Rousseau, Montesquieu cùng những nhà tư tưởng chính trí tự do khác đều đích thật là giới trí thức hay những nhà trí thức lớn của nhân loại. Chỉ tiếc, Các Mác, Lênin, như trong bài viết minh họa, rõ ràng trong thực tế là những người phản trí thức, kể cả những người đi theo họ về sau nổi tiếng như Stalin, Mao Trạch Đông, Pôn Pốt … thực chất cũng đều đại loại như vậy. Mác tự cho rằng tư tưởng của ông ta là tư tưởng vô địch, ai nghịch lại ông ta đều là tư sản hay phản động cả. Lênin đã từng gọi trí thức là cứt, còn Mao Trạch Đông cũng xem trí thức thua cả cục phân, quả họ là những người phi trí thức hay phản trí thức đúng nghĩa cả. Đấy ý nghĩa của sự độc tài nó là như thế. Bởi phi trí thức mới độc tài, còn đúng trí thức thì làm sao độc tài được. Thế cho nên trong giới chính trị đúng nghĩa quả Alexandre Đại đế mới đúng là ý nghĩa trí thức. Câu nói thật lòng của ông “Nếu ta không phải là Alexander thì ta đã là Diogenes” quả thật mới đúng là khẩu khí của vị Đại đế có đầu óc trí thức. Khổng tử, Mạnh tử cũng đều là những nhà trí thức chính trị hay những nhà chính trị trí thức chính là như thế. Từ đó cũng thấy rằng chính trị đi đôi với trí thức thì vẫn ít hay luôn ít, còn chính trị không đi đôi với trí thức hay phản trí thức thì thật là nhiều, luôn luôn quá đỗi nhiều như một thực tế khách quan tự nhiên đáng thương của xã hội chính là như thế. Xã hội phát xít của Hitler, Moussolini, hay xã hội cộng sản của Stalin v.v… đều thể hiện hết sức rõ ràng về tất cả điều này. Nên nói cho cùng, Mác đúng ra cũng chỉ là một nhà trí thức nửa vời, cả Lênin cũng vậy. Bởi nếu không nửa vời thì Mác đã không nghi ngờ, ác cảm với trí thức, và cả Lênin cũng không xem nhẹ hay khi thường trí thức như thế. Chính từ tiền đề có sẵn như thế, nên mọi hệ luận hay hậu quả về sau của chính học thuyết cũng không thể khác, đó là chuỗi lô-gíc tất yếu trong lịch sử thực tế phải là như vậy. Nên nói cho cùng lại, xã hội con người hoặc chỉ là trí thức đúng nghĩa, hoặc không là trí thức đúng nghĩa thế thôi. Trí thức đúng nghĩa thì tôn trọng trí thức, phát huy trí thức, vận dụng trí thức. Còn không đúng nghĩa thì hoặc chỉ lợi dụng trí thức, hoặc chỉ coi thường hay chỉ ác cảm và phủ nhận trí thức. Chung quy nó chỉ là vậy. Độc tài và trí thức đúng nghĩa thì thật sự rất khó hòa hợp nhau. Bởi chỉ có tự do dân chủ đúng nghĩa và trí thức đúng nghĩa mới thực chất hoàn toàn hòa hợp nhau thật sự. Hay chỉ có chính trị thật sự lý tưởng và trí thức đúng nghĩa mới có thể hòa hợp và phát huy nhau thật sự.

(27/01/12)

CƠ SỞ PHÂN TÍCH VỀ KINH TẾ XÃ HỘI

Ông Phan Văn Song đã viết một bài phân tích kinh tế và xã hội khá sâu sắc, bao quát và đầy đủ trong bối cảnh khủng hoảng tài chánh toàn cầu nói chung và tại châu Âu hay cụ thể tại Pháp và một số nước khác hiện tại. Ở đây tôi chỉ xin bàn thêm vắn tắt về cơ sở phân tích bổ sung hay đào sâu thêm về kinh tế xã hội. Tất nhiên cho tới nay trong thời kỳ cận đại, nhiều người vẫn còn lấn cấn về kinh tế xã hội chủ nghĩa và kinh tế tư bản chủ nghĩa. Phía khuynh tả thì vin vào cuộc khủng hoảng tài chánh toàn cầu hiện nay để đả kích nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Phía những người khuynh hữu vẫn tiếp tục bênh vực chủ nghĩa tư bản nhưng cũng có ý hướng xét lại một phần nào đó. Thật ra nói cho cùng, trên thế giới ngày nay sự đối chói giữa khái niệm kinh tế mác xít và kinh tế phi mác xít cũng còn nhiều chỗ chưa được làm sáng tỏ. Có người vẫn nghĩ rằng kinh tế mác xít hay kinh tế tập thể kế hoạch hóa là biện pháp hiệu quả, ít ra cũng ở bình diện phân phối. Những người khác thì nghĩ kinh tế thị trường, kinh tế tự do, hay kinh tế tư bản chủ nghĩa là quy luật khách quan, tự nhiên và hiệu quả nhất của xã hội. Thật ra, không phải người ta nghĩ như thế nào, nhưng cái chính là ý nghĩa, giá trị khoa học cho cơ sở phân tích kinh tế xã hội về mặt thực tế như thế nào thôi. Thực chất, kinh tế thị trường, kinh tế tự do, hay kinh tế tư bản chủ nghĩa chỉ là khía cạnh phát triển tất yếu, khách quan, tự nhiên của xã hội. Trong khi đó quan điểm kinh tế xã hội của Mác thực chất chỉ là lấy cái chủ quan làm cái khách quan, lấy cái tưởng tượng làm cái thực chất. Cho nên ông ta mệnh danh quan điểm hay lý thuyết của mình là khoa học, song thực chất lại xa khoa học hay nghịch khoa học. Bởi Mác không xét đến yếu tố tâm lý tự nhiên của cá nhân con người và của xã hội. Ông mê lầm ở trong quan niệm quy luật biện chứng trừu tượng, siêu hình của Hegel mà thành lộng giả thành chân, bóp mép và cưỡng ép chân lý khách quan cũng như sự thật. Trong khi đó, mỗi cá nhân con người lại luôn chính là đơn vị nền tảng của toàn xã hội. Đó là một cấu trúc hoàn toàn thực tế. Cho nên tính năng động của mỗi cá nhân, điều kiện và hoàn cảnh tồn tại của mỗi cá nhân, tính chất hay khung cảnh của xã hội vẫn là cái gì khách quan mà không một ai hoàn toàn quyết định hay chủ động được. Giải pháp kinh tế xã hội như vậy nói rút lại thực chất chỉ là ý nghĩa khoa học kỹ thuật áp dụng vào cho đời sống thực tiển về mọi mặt mà không có cái gì gọi là “ý thức hệ” một cách mơ hồ, vu vơ, phịa đặt ra cả. Chính hệ thống xã hội trong thực tế tự quyết định lấy chính nó mà không là gì hết. Nói khác đi, tính chất đạo lý, tính chất tri thức, tính chất trí thức, tính chất kỹ thuật hay kỹ năng tổ chức thực tế của xã hội tạo ra sự hữu lý, tính công bằng tương đối, tính hiệu quả khách quan, mà không phải bất kỳ các giả định hay bất kỳ các sự thêu dệt giả tạo, ngoại lai nào. Xã hội tự thích nghi, cá nhân tự thích ứng, lịch sử tự phát triển, nhân bản tự phát huy, đó chính là các yếu tố kết hợp đa dạng, vừa tự phát, vừa rút tỉa kinh nghiệm và chấn chỉnh trong thực tế, chính là sự lớn lên, trưởng thành dần dần của con người và xã hội qua phát triển của lịch sử. Xã hội cũng như cá nhân, không phải lúc nào hay luôn luôn đều lành mạnh. Cho nên những giai đoạn khủng hoảng có khi như là điều tất yếu. Vấn đề là có vượt qua được hay không cũng như phương pháp giải quyết các vấn đề như thế nào thôi. Trong một thể chế dân chủ tự do, trong một xã hội trật tự khách quan, tất nhiên lý trí và khuynh hướng phát triển luôn luôn chiến thắng. Ngược lại trong những xã hội trì trệ, độc tài, chủ quan, không bao giờ có khuynh hướng phát triển hay triển vọng phát triển tự nhiên, nhưng chỉ có sự phát triển o ép hay giả tạo. Sự phát triển tự nhiên, khách quan là sự phát triển hiệu quả. Sự phát triển không tự nhiên, không khách quan, thực chất chỉ là sự phát triển ảo hay sự dậm chân tại chỗ về mọi mặt được lắp vào đó những chỉ số phát triển âm hay phản phát triển về nhiều mặt khác. Cho nên ý nghĩa kinh tế xã hội là ý nghĩa khách quan, khoa học, không thể chỉ là ý nghĩa cảm tính, hẹp hòi, hạn chế hay thiển cận. Nói cách khác, chính tư duy và tính năng động khoa học của con người làm cho xã hội, kinh tế hay đời sống phát triển mà không phải ý chí, thị hiếu, sở thích, sự ngụy tạo hay ngụy tín nào đó. Quy luật khách quan là quy luật chung nhất của mọi sự trong thực tại. Mọi cái chủ quan đều chỉ là ảo tưởng, phản hay phi thực tế. Chính trị nói cho cùng không thể phản bội lại kinh tế. Kinh tế cũng không thể phản bội lại xã hội. Xã hội cũng không thể phản bội lại con người. Con người cũng không thể phản bội lại mọi quy luật khách quan, chắc chắn nhất. Cho nên kinh tế thị trường tự do có ý chí và biện pháp điều chỉnh khôn ngoan hợp lý, cụ thể, thiết thực, hiệu quả vẫn là những gì luôn luôn cần bàn tới, thay vì những kiểu tư tưởng cấp tiến đầy cảm tính, nông cạn, nông nổi, vô ý thức, vô trách nhiệm, ba rọi, nửa chừng xuân, kiểu chỉ ăn xổi ở thì, vuốt mặt qua mưa, đánh trống bỏ dùi trong lịch sử xã hội phát triển khách quan của nhân loại mà bất kỳ ai cũng đã rõ.
(26/01/12)

CHÍNH TRỊ, KHOA HỌC, VÀ ĐẠO DỨC

Bài viết “Suy thoái đạo đức vì ‘sai từ gốc’” của ông Vũ Duy Phú tôi xin không nhận xét và cũng miễn phê bình. Dầu sao, tuy đây là bài được biết có hơi rút gọn bớt, song tôi nghĩ vẫn là trung thực, đầy đủ nội dung, và ít ra cũng có tính cách phản ảnh hay phát biểu hai chiều. Mọi sự phê phán do đó có thể có nhiều, tôi chỉ muốn nêu một vài ý kiến nhỏ của mình như sau.

Chính trị là một động tác xã hội. Như vậy cũng có nghĩa chính trị phải được xây dựng trên cơ sở khoa học và đạo đức thì mới có giá trị và có nền tảng vững chắc, lâu dài, cũng như mới có các kết quả mỹ mãn được. Gom tất cả những điều này lại, chính trị rõ ràng cần phải có tri thức. Có nghĩa sự hiểu biết, tính khách quan, trong sáng, tính vô tư và thận trọng vẫn luôn là ý nghĩa hàng đầu nhất của mọi biện pháp cũng như tư duy về chính trị. Có nghĩa mọi sự chủ quan, cảm tính, mọi sự thiếu thận trọng, thiên lệch, thậm chí mọi mưu toan hay tính toán lợi hại cá nhân mà đưa vào chính trị cho dầu từ lý thuyết đến thực hành, đều làm hại chính trị chân chính, đều lũng đoạn chính trị, và phản lại chính trị cao cả đúng nghĩa. Như thế, chính trị cần thiết và đúng nghĩa, cho dầu từ lý thuyết đến thực tế đều không thể chủ quan, tức độc đoán, tức phản lại tự do dân chủ. Bởi làm chính trị chân chính là làm cho xã hội, không mưu cầu danh phận hay sự nghiệp cá nhân cho dầu bất kỳ dưới dạng nào đó, thì làm sao mà chuyên chính hay độc tài, độc đoán được. Ý nghĩa căn cơ đơn giản chỉ như vậy, nhưng đối với Mác và Lênin thì nó không phải như vậy. Mác thật sự là một nhà hoạt động chính trị theo kiểu thực tiển, theo cảm tình và cảm tính. Mác đúng ra là một đảng viên cộng sản ngay từ đầu, là nhà báo, là người thực tiển, nên cho Mác là nhà tư tưởng khoa học đúng nghĩa thì thật sự hoàn toàn không đầy đủ. Mác chỉ tự mình nghiên cứu về kinh tế học, không được đào tạo chính quy ngày nào. Mác cũng chẳng phải là nhà xã hội học, nhà tâm lý học, nhà lịch sử học, nhà luật pháp học, nhà chính trị học theo nghĩa chuyên sâu. Thậm chí về mặt triết học, Mác chưa phải đã thật sự có tinh thần như một triết gia thực thụ, như một nhà triết học đúng nghĩa giống như Kant chẳng hạn. Từ tất cả những mớ nhận thức thực tế chủ quan về xã hội, con người, lịch sử nói chung theo cảm tình và cảm tính nhất định, Mác nhồi vào trong niềm tin đối với “phép biện chứng” tức biện chứng luận của Hegel để làm thành toàn bộ hệ thống lý thuyết của mình. Bởi thế đã có hai điều tệ hại trong học thuyết của Mác, điều thứ nhất là chủ trương chuyên chính, điều thứ hai ai không như ta thì đều là bọn tư sản, đều là tư tưởng tư sản cả. Chính Mác quên tâm lý nền tảng của con người, quên con người có bản năng thấp kém tự nhiên, quên ý nghĩa cao nhất trong con người là sự hiểu biết, là nhận thức khoa học, quên giá trị ưu việt của con người là giá trị đạo đức mà không chỉ là giá trị kinh tế. Bởi thế Mác chủ trương giai cấp vô sản như là một khuynh hướng cảm tính thực sự, chủ trương chính trị cộng sản theo kiểu hệ thống máy móc tầm thường thật sự. Đó là tất cả mọi hệ lụy về sau mà mọi người đều thấy. Lênin chỉ là người thừa kế tư tưởng của Mác. Chính ông ta đưa hệ thống lý thuyết của Mác vào thực tiển để trở thành hệ thống thực hành, áp dụng thế thôi. Do vậy ý nghĩa chủ đạo của Lênin là kinh tế tập thể. Có nghĩa muốn vô sản hóa toàn xã hội khách quan trở nên một xã hội chủ quan theo kiểu kinh tế tập thể vô sản thuần túy công nhân. Có nghĩa nông nhân cũng sẽ biến thành giai cấp công nhân, xã hội thuần túy chỉ còn là công nhân, trừ guồng máy lãnh đạo. Đó là ý nghĩa tại sao trong thực tế đã tự nhiên đi đến cơ chế xã hội quan liêu bao cấp một cách máy móc và hết sức toàn diện để cuối cùng sau hơn bảy mươi năm vật lộn vẫn phải thất bại và sụp đổ.

Cho nên tóm lại chính trị mà không khoa học khách quan cũng chỉ phi chính trị hay phản chính trị. Chính trị mà đi ngược lại đạo đức khách quan và đạo đức truyền thống cũng là lạm chính trị và phi đạo đức. Đó chính là cái được gọi là đạo đức cách mạng. Nó phần lớn chỉ là danh từ. Nhiều người có thể nhân danh nó để khống chế người khác, khống chế xã hội theo ý mình. Mọi sự độc tài độc đoán, chủ quan, lệch lạc, thiển cận, phi lý phần lớn có thể đều phát sinh từ đó. Cũng từ đó trở thành thứ bệnh tôn sùng lãnh tụ, ca ngợi lãnh đạo vô điều kiện, coi nó như một thứ đạo đức cách mạng. Bởi vì nếu không thể, có thể bị quy vào phản động hay đạo đức tư sản. Cho nên ngay trong quan điểm tư tưởng của Mác, ý niệm tư sản và vô sản đã không khoa học, không rạch ròi. Mác không phân biệt được ý nghĩa của tài sản chỉ là phương tiện, là công cụ của xã hội và cá nhân con người. Mác lại thuần túy duy vật, coi tài sản, của cải như mục đích, lý tưởng, công cụ duy nhất của động lực sinh hoạt xã hội. Sự bé cái lầm của Mác về rất nhiều phương diện, từ triết học đến kinh tế học, chính trị học, lịch sử học, đạo đức học, xã hội học, nhân văn học v.v… đó là toàn bộ những gì đã đến từ Mác và cũng đã và sẽ tiếp tục lần lần ra đi từ Mác. 

(27/01/12)

VĂN DĨ TẢI ĐẠO NHẰM PHỤC VỤ CHO MỤC TIÊU XÃ HỘI HÓA CHÍNH TRỊ (1)

Cụ Nguyễn Đình Chiểu quả là một trí thức đúng nghĩa, một nhà yêu nước yêu dân bất hủ. Câu thơ để lại vạn đời của cụ chính là “Chở bao nhiêu đạo thuyền không đắm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”. Đúng là hai câu thơ đấu tranh thật sự mãnh liệt, nhiệt tình ngút ngàn có khác. Cho nên nếu làm thơ, viết văn chỉ theo thói thưởng, cốt nhằm diễn tả cái tôi nhỏ hẹp, ích kỷ, riêng tư của mình, thơ văn ấy cũng chỉ luôn có nhan nhã, cũng kiểu hạ giới rẻ như bèo, thật sự cũng chẳng để làm gì, chẳng qua chỉ làm thỏa mãn cái tôi và cũng chẳng đáng sá gì. Ngược lại, nếu văn chương chỉ làm công cụ tiến thân cho bản thân, cốt vơ vét các điều lợi của xã hội về mình, văn chương ấy cũng chỉ là thứ văn chương nịnh thần, chỉ để tiếng thối cho đời mà thật sự cũng chỉ hại đời, hại xã hội, không ích lợi gì cho nhân quần, cho xã hội cả. Nhưng ngoài hai thứ văn chương phi văn học đích thực đó ra, còn có một thứ văn chương khác hay là văn học đối lập, mà nói rộng ra có người còn hiểu như văn chương chống đối. Thế thì văn chương theo cụ Đồ Chiểu luôn luôn phải là văn chương thiết thực. Tức làm thơ không phải để than mây khóc gió, ái tình tủn mủn, tình ái lăng nhăng, hay dùng như lợi bút để kiếm chát mọi điều, nhưng văn chương phải thiết thực với đời sống, với xã hội, có nghĩa đó là văn hóa, văn minh trong cuộc đời. Văn hóa văn minh cũng có nghĩa là phục vụ cuộc sống của mọi người, đề cao cuộc sống một cách tích cực, thiết yếu hay cần thiết, và chống lại mọi ý nghĩa, mọi hiện tượng xấu xa, tiêu cực hay thoái hóa nào đó. Ấy thế thì ý nghĩa đúng đắn của đối lập là đối nghịch lại với cái xấu, cái tiêu cực, cái bậy bạ, sai trái, mà không phải nghịch lại với xã hội hay với con người. Thực chất và ngay thẳng mà nói, từ khi chủ thuyết Mác ra đời, hay sau này được gọi chung là chủ thuyết Mác Lê, văn chương thực tế đều coi như bị vặt râu ở mọi nơi mà nó tràn đến cả. Bị vặt râu cho nên thành trơ trụi, chỉ còn biết nịnh bợ, bợ đỡ hay im lặng mà không còn con đường nào khác. Khởi sự tiêu cực đầu nguồn ở đây là do chính bản thân Mác làm ra. Mác cho rằng chỉ ta là chân lý muôn vàn tuyệt đối (bởi vì Mác cho quy luật biện chứng của Hegel là tuyệt đối !). Mác thật sự chỉ là cái “đuôi” của Hegel, nhưng chỉ là cái đuôi giả. Cái đuôi giả tạo, đầy nghịch lý và mâu thuẫn. Bởi vì cái đầu duy tâm của Hegel đã trở thành cái đuôi duy vật trong Mác. Cái nghịch lý phi khoa học như vậy nhưng Mác luôn tự nhận là chân lý thần thánh và tuyệt đối, thế nên mới có Lênin đứng lên đầu tiên thực hiện lý thuyết Mác. Kể từ đó quan điểm chuyên chính sai trái của Mác, quan điểm mệnh danh khoa học tuyệt đối lẩn thẩn của Mác đã biến thành vũ khí độc tài toàn năng phủ trùm lên toàn nhân loại (may cũng chỉ mới một phần). Ngày này thì mọi sự đều đã rõ ràng. Bởi vì lịch sử phát triển và tiến hóa của loài người đã phơi bày ra hết, cung cấp hết mọi cơ sở và dữ liệu khách quan khoa học để mọi người không còn mơ hồ gì nữa. Thực chất ra, những nhà tư tưởng chân chính, những nhà văn nghệ chân chính, đều thấy cả chân lý của thế gian ngay từ khi Mác xuất hiện cho đến khi Liên xô sụp đổ, hoàn toàn không như hay ngược hẵn với những gì Mác nói. Nhưng con người không thể đi trước thực tiển cả trên mười năm, đó là thông lệ. Cho nên mọi sự sáng suốt thấy trước, có khi cả nửa thế kỷ, cũng phải đành thúc thủ hay im lặng ngậm ngùi trong lòng, bởi xu thế thực tế cuộc đời ít khi thuận lợi cho những gì thấy trước hay tiên tri như thế. Nạn đốt sách chôn nho không phải thời cổ đại mới có, nó luôn xuất hiện cả trong thời cận và hiện đại mà ai cũng rõ. Thế mà ông Lữ Phương tự cho mình là người “Mác xít chân chính” quả thật ông có nằm mơ không đó. Điều này có nghĩa ông Lữ đã “dày công nghiên cứu chủ nghĩa Mác” mà thật tình ông chẳng hiểu gì cả, hay ông hiểu sai, hiều không thấu đáo, không đến nơi tất cả. Cũng từ đó mà có thể nói được bà Phạm Thị Hoài đúng thật là người đối lập tích cực theo ý nghĩa tích cực như trên đã nói. Còn khái niệm “đối lập trung thành” người ta bảo ông Chu Hảo đưa ra, thực hư tôi chưa rõ, nhưng thực chất cũng nên hiểu thêm một chút. Nếu đối lập trung thành theo kiểu Lữ Phương, thì quả cũng chỉ là đối lập trong lồng gà, không thể đi ra ngoài quãng trời đất bao la được. Thế nên nếu đối lập theo kiểu bà Phạm Thị Hoài thì còn khả khi. Tức đối lập trong phạm vi dân tộc, đất nước, xã hội, cuộc đời, hay ít thì cũng trên lãnh thổ VN mà không phải chỉ đối lập trong đảng hay trong học thuyết Mác Lênin ! Nói rộng ra, chỉ có khoa học khách quan và thực tiển cuộc đời mới là cái quý giá nhất và cao cả nhất trong cuộc sống của con người, của mọi con người. Không phải học thuyết nào, đảng nào, lãnh tụ nào, chính quyền nào, thể chế nào mới là cao cả hay tuyệt đối cần thiết cả. Bởi nếu vế sau đi theo vế trước thì mới là điều thuận lý. Còn như vế trước phải khung vào vế sau lại hoàn toàn là điều phản động, trái lý, hay nghịch lý. Cho nên nói cho cùng chỉ có bản thân con người (mọi người), bản thân dân tộc, bản thân đất nước, bản thân xã hội mới là cái đích điểm tột cùng nhất. Nó phải chi phối và mục tiêu cho tất cả mọi sự. Còn nếu ngược lại tức là phản con người, phản dân tộc, phản đất nước, phản xã hội, tức đều phản lịch sử hay thực chất là phản động. Vậy thì nếu ý niệm của ông Chu Hảo hay bà Phạm Thị Hoài áp dụng vào nghĩa sau, nó là tốt, còn như áp dụng vào nghĩa trước cũng chưa hẵn đã là tốt. Tức đối lập giữa cái tốt và cái xấu nói chung, đó là điều tốt. Trung thành với cái tốt mới là tốt. Còn ngược lại chỉ đối lập trung thành theo cách của ông Lữ Phương hiểu, thì chắc ông Lữ Phương cũng nên đi tìm để hỏi lại cụ Nguyễn Đình Chiểu thì quả thật mới thực chất tốt hơn. Mục tiêu xã hội hóa chính trị và ý nghĩa của chính trị hóa xã hội nó khác nhau như thế đó. Sự bé cái lầm của Mác lúc còn sinh thời là cứ tưởng mình đặt nền tảng cho sự xã hội hóa chính trị. Mác có ngờ đâu chính mình đã giăng cái bẫy, đã buộc sẵn sợi thòng lòng để cho việc chính trị hóa xã hội sau này. Cái vòng kim cô mà Mác đã đặt trên đầu nhân loại rất may là nó bị mẽ và đã được lấy xuống. Bởi Mác chủ trương chuyên chính để giải phóng mọi sự chuyên chính quả là sự dại khờ và nghịch lý. Mác bất chấp tâm lý con người và quy luật xã hội. Thế mà cũng có người mệnh danh Mác là triết gia, là nhà khoa học, là trí tuệ của nhân loại, là đỉnh cao của lịch sử, là lương tâm của thời đại, chắc là điều này rất trùng ý với ông Lữ Phương quá. Bởi không ai lấy lửa để chữa lửa, không ai lấy nước để cứu được nạn hồng thủy cả. Người ta còn nhớ ở miền Nam cũ trước bảy lăm, có anh chàng tên là Phạm Cồng Thiện cũng nổi tiếng là “nhà thơ”, nhà tư tưởng, nhà “triết gia” để nói những điều toàn là vung vít. Các Mác ở Đức hồi thế kỷ 19 không biết có giống “nhà triết học” Phạm Công Thiện ở VN hồi thế kỷ 20 không biết. Cho nên thời nay là thời đại của mạng toàn cầu, của giao tiếp tự do nơi mọi người từ mọi chân trời góc biển. Mọi cái chỉ đều tiến hành ngay trong chốc lát tại bàn phiếm máy vi tính mà chẳng cần nháp, chẳng cần cấu tứ hay thai nghén gì. Ai cũng phải làm như vậy và ai cũng có thể làm như vậy. Đùa mà thật, thật là đùa cũng là thế. Thời buổi gạo châu củi quế, thời buổi khủng hoảng tài chánh toàn cầu có ngồi mà làm bài thơ cả tuần, có ngồi mà viết bài báo cả tháng, đó là thời Bành tổ cổ đại xa xưa lắm rồi. Bởi thế nếu đánh máy mà không có lỗi quả mới là tay cừ, còn nếu đánh mãy mà còn có lỗi tức cũng chỉ là điều hoàn toàn tự nhiên, thật sự hiển nhiên thế thôi. Nên nói gút lại cái đối lập hay cái trung thành ngày nay thực chất nó cũng chỉ mang tính chất hồn nhiên, lãng mạn, thoải mái, nhẹ nhàng y như những lời bình trên mạng, mà không còn kiểu sợ búa đập đầu thời Pôn Pốt, sợ bị đội mũ lừa đi diễu phố thời Hồng vệ binh, sợ bị nhốt vào trại cải tạo như thời Stalin hay Trường Chinh, Lê Duẩn nữa.

(28/01/12)

(1) Nhân đọc bài bài viết của ông Lữ Phương viết về bài “Niềm lạc quan vô tận” của nhà văn Phạm Thị Hoài.

CHÍNH TRỊ VÀ VĂN HÓA

Văn hóa là ý nghĩa cao nhất nơi cá nhân con người cũng như nơi xã hội con người. Văn hóa cũng có nghĩa là văn minh, là sự đi lên hay giá trị đi lên của con người và xã hội nói chung. Đi lên có nghĩa hướng về tương lai và không lùi về quá khứ. Đi lên ở đây trong đời sống vật chất, xã hội cũng như hay nhất là trong đời sống ý thức và tinh thần. Văn hóa như vậy cũng có nghĩa là sự chọn lọc, sự tinh hòa và sự phát triển. Sự phát triển của con người là vô hạn và sự phát triển của xã hội là vô hạn, đó là ý nghĩa căn cơ và nền tảng nhất của văn hóa.

Con người từ môi trường tự nhiên mà ra, không bao giờ thoát ra khỏi môi trường tự nhiên nhưng luôn vượt lên môi trường tự nhiên chung quanh mình. Xã hội là một loại môi trường tự nhiên của cá nhân, nhưng lại là môi trường lịch sử của xã hội.

Vấn đề nguồn gốc con người là vấn đề triết học. Nói người từ khỉ mà ra như Engels khoái trá, đó là ý thức nông cạn, non nớt, ngây thơ, áu trĩ về mặt triết học. Bởi con người và con khỉ đều nằm trong chuỗi tiến hóa sinh vật, nhưng vẫn đề không chỉ duy nhất dừng lại ở đó. Những gì Engels viết ra là gom từ khoa sinh học đương thời trộn chung với biện chứng pháp của Hegel để làm thành biện chứng của tự nhiên một cách máy móc, giả tạo, o ép.

Mác thì lý luận xã hội cộng sản nguyên thủy đi đến xã hội cộng sản khoa học bằng đầu tranh giai cấp, thực chất vẫn ngầm ẩn dùng biện chứng pháp của Hegel như là động lực then chốt. Cái ngờ nghệch, ấu trĩ của Mác là sử dụng ý niệm duy tâm của Hegel vào khái niệm duy vật hoàn toàn của Mác. Khái niệm cộng sản nguyên thủy chỉ là khái niệm giả tạo. Chỉ có xã hội con người nguyên thủy, không có khái niệm cộng sản nguyên thủy. Mác chỉ cưỡng ép thêm vào. Khái niệm tài sản chỉ là khái niệm về sau khi xã hội đã phát triển. Khi tài sản chưa ra đời thì không thể gọi đó là cộng sản nguyên thủy. Đó chỉ là sự cưỡng từ đoạt lý một cách phi khoa học, phản nhận thức khách quan. Vả chăng tài sản chỉ là phương tiện, không phải là cứu cánh của con người, sự duy vật của Mác đã trở nên thô lậu, không cơ sở về mặt cá nhân và xã hội. Cái gọi là hạ tầng cơ sở quyết định thượng tầng kiến trúc, thật sự chỉ là sự tưởng tượng không có sự giải thích đầy đủ hay khách quan của Mác. Nói chung học thuyết của Mác không vượt ra cái cốt lõi duy tâm của Hegel nhưng được gói vào trong đó những cái không liên quan gì đến Hegel cả.

Xã hội con người phát triển là do nhận thức, do thành quả của khoa học kỹ thuật. Tức trí tuệ và chất xám là yếu tố cơ bản nhất trong văn minh, văn hóa, trong phát triển xã hội và lịch sử của loài người. Mác lấy phép biện chứng của Hegel để phịa vào trong đó động lực của lịch sử là đấu tranh giai cấp là hoàn toàn không đúng. Đấu tranh giai cấp chẳng qua là khái niệm giành giật nhau về phúc lợi, về vật chất, về tài sản nếu nói thô lậu như thế, thì làm gì có yếu tố để đi lên, để phát triển như Mác quan niệm. Mác chẳng qua chỉ vì mê chiếc giầy biện chứng của Hegel nên đã cắt chân thực chất của nhân loại sao cho đi vừa đôi giầy giả tạo đó. Cương lĩnh Gotha của Mác thực chất chỉ là sự tưởng tượng nông cạn và vớ vẩn. Tư bản luận của Mác chỉ là biện chứng luận hóa kinh tế học một cách vô căn cứ, hay Hegel hóa xã hội và chính trị một cách trá hình. Mác không đủ khả năng phê phán Hegel nên chỉ biết nhận Hegel như ông thầy giả cầy một cách mù quáng. Sự quản lý xã hội và phát triển xã hội phải lấy căn bản là trí thức, khoa học và đạo đức. Đằng này Mác lấy sức mạnh của bản năng làm động lực đấu tranh là điều hoàn toàn nghịch lý, phi cơ sở khoa học và khách quan. Giai cấp vô sản hay giai cấp nông dân là yếu tố cần phải được xã hội quan tâm giúp đỡ để cùng phát triển, đàng này Mác cho là đầu tàu của phát triển, là động lực của lịch sử, quả là mê tín và ngụy biện, bởi vì Mác lấy biện chứng luận của Hegel làm nền tảng siêu hình cho nó dưới cái vỏ đã được duy vật hóa. Có nghĩa tư tưởng của Mác không mang tính khoa học, cụ thể, khách quan, chính xác, mà chỉ là sự huyễn hoặc theo niềm tin của ông thầy Hegel. Mác tưởng đã lật ngược Hegel lại, đó là điều ngớ ngẩn. Người ta không thể lật ngược bình dầu để nó thành bình nước hay lật ngược bình nước để nó thành bình dầu được. Đó là cách lý luận cường điệu và cưỡng từ của Mác. Nếu như thế thì lấy ý niệm cộng sản nguyên thủy gắn vào và đồng hóa với ý niệm cộng sản khoa học cũng chẳng khác gì uốn cong một cây gỗ cho rễ và ngọn của nó được đồng nhất với nhau. Xã hội Việt Nam trước đây gần thế kỷ, mọi khái niệm khoa học và triết học đều chưa đầy đủ nên cả tin vào học thuyết Mác một cách không cần điều kiện, không cần cơ sở, chỉ theo cảm tính muốn thoát nghèo, muốn đi đến thế giới đại đồng một cách lười biếng nhưng muốn được chóng vánh và khỏi phải đầu tư gì nhọc nhằn thế thôi. Tức mọi người liên quan đều sống trong niềm tin ảo.

Ngày nay lịch sử nhân loại qua bao thử thách đã hầu như sáng ra nhiều điều mà trước kia hãy còn mê muội. Nhưng lại có người cho rằng mọi việc đã sáng tỏ rồi, cần gì phải thuyết minh hay chứng tỏ nữa. Nói như vậy là tiêu cực và ảo tưởng. Bởi vì chân lý cũng như ngọn đèn, phải nhân nó ra, phải làm cho nó sáng thêm luôn luôn. Nếu bảo có đèn rồi thì cứ đắp chăn đi ngủ, quả thật là ngây thơ và lãng mạn tếu. Mỗi đất nước, mỗi dân tộc, cả nhân loại luôn luôn phải đấu tranh đi lên hàng ngày từ trong mọi điều gì phi lý nhất, tồi tệ nhất chính là như thế đó. Con người phải luôn đấu tranh với đồng loại mình vì văn minh văn hóa, phải đấu tranh với xã hội vì văn minh văn hóa, phải đấu tranh với thiên nhiên vì văn minh văn hóa, điều đó cũng chẳng khác gì phải tự đấu tranh với bản năng, với thiên nhiên hoang dã trong chính bản thân của mỗi người. Ai trên đời này cũng đều biết quy luật sức đẩy Archimède. Tức càng nhận sâu vật vào chất lõng nó càng trồi lên mạnh mẽ. Nhưng đó là quán tính và phản quán tính của vật chất. Học thuyết Mác lại muốn nhấn nhân loại vào chỗ vô sản, vào chỗ chuyên chính để nó sẽ trồi lên chỗ lý tưởng cho mau. Không ngờ quy luật ý thức con người không phải là quy luật vật chất. Nên khi đã nhấn sâu xuống rồi nó không còn trồi lên được nữa. Đó là lý do tại sao Liên xô và khối XHCN trước đây phải sụp đổ, và những nước còn lại ngày này phải đổi mới, đó là vì muốn thoát ra cho mau chỗ mà do sự nông cạn đã tin Mác mà đi sâu vào trong sự bế tắt bất tận đó. Đó cũng chính là ý nghĩa của chính trị và văn hóa để mọi người cùng nhận định và tranh luận.
(28/01/12)

ĐẠI NGÀN 

SỰ NGHIỆP CHÍNH TRỊ

Nói cho cùng sự nghiệp chính trị đích thực chỉ có thể là vì nước vì dân, vì xã hội, vì tha nhân, không bao giờ chỉ vì cá nhân mình, cho dầu ở về bất cứ mặt nào. Cũng có người gọi chính trị chỉ là mánh lới, thủ đoạn, thì thật sự đó cũng chỉ là chính trị cho mục đích cá nhân mà không phải cho mục đích xã hội. Có nghĩa người làm chính trị chỉ cho mục đích xã hội thì không cần gì phải lấn lướt người khác, không cần gì phải độc tài, độc đoán bất kỳ phương diện nào, mà chỉ cần sự hợp tác, nhường nhịn nhau, tôn trọng nhau, thông hiểu nhau vì mục đích chung. Đó chính là cái gương của những bậc đại hiền ngày xưa sẵn sàng nhường ngôi cho người khác nếu quả người đó hiền hơn mình mà không bao giờ soán ngôi hay tranh bá đồ vương như thời Xuân thu chiến quốc. Cho nên người làm chính trị cao khiết đích thực thì không bao giờ được phép tự cao tự đại, chủ quan, tự cho mình đúng và buộc mọi người khác phải nhất thiết tuân thủ theo mình. Nếu như thế cũng chẳng cần ai ca ngợi mình. Bởi mọi sự ca ngợi nếu thực sự phát xuất từ con tim, từ nhận thức tự chủ và trong sáng của người khác mới thật sự có ý nghĩa và giá trị. Ngược lại nếu chỉ là hiệu ứng cảm xúc kiểu quần chúng, mang tính nhất thời hay do dư luận và tuyên truyền xã hội mọi thứ tạo nên, phỏng cũng có thực chất hay ý nghĩa khách quan gì. Bởi vậy, nói gọn lại, mọi thứ bệnh ca ngợi lãnh tụ thực chất chỉ làm phương hại và đi ngược lại sự tinh khiết của lãnh tụ nếu đó là lãnh tụ đúng nghĩa. Còn nếu không phải như thế, mọi sự ca ngợi giả tạo lại làm hại xã hội, hại con người, hại nhân dân, vì nó làm suy thoái, tha hóa xã hội và con người vì tất cả đều rơi vào ảo ảnh. Cho nên ý nghĩa sau cùng vẫn là mọi hạnh phúc và giá trị của con người nói chung, của xã hội nói chung mà không phải chỉ riềng lợi ích cho cá nhân hay tập thể nào. Vì cái chung thật sự mà quên cái riêng thật sự, đó không phải thánh thì cũng phải là người. Còn nếu vì cái riêng, cái cục bộ nào đó mà quên hết cái chung, cái con người chính đáng, phổ quát muôn thuở trong cõi đời này, thì thật sự đó là đi ngược lại mọi điều chân chính mà trở thành sự giả dối hay tha hóa. Ấy sự nghiệp chính trị cao cả và bao trùm nhất nó chỉ như thế, đó là sự nghiệp vô danh, muôn đời, nhưng không phải chỉ là sự nghiệp hữu danh, nhất thời, cũng như chỉ gói gọn trong bất kỳ mục đích danh vọng, lợi ích của bất kỳ cá nhân nào.

(27/01/12)

SỰ NGHIỆP CHÍNH TRỊ

Nói cho cùng sự nghiệp chính trị đích thực chỉ có thể là vì nước vì dân, vì xã hội, vì tha nhân, không bao giờ chỉ vì cá nhân mình, cho dầu ở về bất cứ mặt nào. Cũng có người gọi chính trị chỉ là mánh lới, thủ đoạn, thì thật sự đó cũng chỉ là chính trị cho mục đích cá nhân mà không phải cho mục đích xã hội. Có nghĩa người làm chính trị chỉ cho mục đích xã hội thì không cần gì phải lấn lướt người khác, không cần gì phải độc tài, độc đoán bất kỳ phương diện nào, mà chỉ cần sự hợp tác, nhường nhịn nhau, tôn trọng nhau, thông hiểu nhau vì mục đích chung. Đó chính là cái gương của những bậc đại hiền ngày xưa sẵn sàng nhường ngôi cho người khác nếu quả người đó hiền hơn mình mà không bao giờ soán ngôi hay tranh bá đồ vương như thời Xuân thu chiến quốc. Cho nên người làm chính trị cao khiết đích thực thì không bao giờ được phép tự cao tự đại, chủ quan, tự cho mình đúng và buộc mọi người khác phải nhất thiết tuân thủ theo mình. Nếu như thế cũng chẳng cần ai ca ngợi mình. Bởi mọi sự ca ngợi nếu thực sự phát xuất từ con tim, từ nhận thức tự chủ và trong sáng của người khác mới thật sự có ý nghĩa và giá trị. Ngược lại nếu chỉ là hiệu ứng cảm xúc kiểu quần chúng, mang tính nhất thời hay do dư luận và tuyên truyền xã hội mọi thứ tạo nên, phỏng cũng có thực chất hay ý nghĩa khách quan gì. Bởi vậy, nói gọn lại, mọi thứ bệnh ca ngợi lãnh tụ thực chất chỉ làm phương hại và đi ngược lại sự tinh khiết của lãnh tụ nếu đó là lãnh tụ đúng nghĩa. Còn nếu không phải như thế, mọi sự ca ngợi giả tạo lại làm hại xã hội, hại con người, hại nhân dân, vì nó làm suy thoái, tha hóa xã hội và con người vì tất cả đều rơi vào ảo ảnh. Cho nên ý nghĩa sau cùng vẫn là mọi hạnh phúc và giá trị của con người nói chung, của xã hội nói chung mà không phải chỉ riềng lợi ích cho cá nhân hay tập thể nào. Vì cái chung thật sự mà quên cái riêng thật sự, đó không phải thánh thì cũng phải là người. Còn nếu vì cái riêng, cái cục bộ nào đó mà quên hết cái chung, cái con người chính đáng, phổ quát muôn thuở trong cõi đời này, thì thật sự đó là đi ngược lại mọi điều chân chính mà trở thành sự giả dối hay tha hóa. Ấy sự nghiệp chính trị cao cả và bao trùm nhất nó chỉ như thế, đó là sự nghiệp vô danh, muôn đời, nhưng không phải chỉ là sự nghiệp hữu danh, nhất thời, cũng như chỉ gói gọn trong bất kỳ mục đích danh vọng, lợi ích của bất kỳ cá nhân nào.
(27/01/12)

Tượng Nguyễn Du

Đối thoại trong mơ

NGUYỄN TRỌNG TẠO

Tôi đọc thơ Hồ Xuân Hương, và giật mình khi gặp bài thơ nôm “Cảm cựu kiêm trình cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu” – đầu đề bằng chữ Hán, có nghĩa là: “Nhớ bạn cũ, viết gửi cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu; và dưới đầu đề còn mở ngoặc (Hầu Nghi Xuân Tiên Điền Nhân). Sở dĩ tôi giật mình bởi vì Nguyễn Hầu ở đây không ai khác, mà chính là Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều. Hóa ra Nguyễn Du lại là “bạn cũ” của nữ sĩ họ Hồ. Bài thơ thật tình tứ, và khẳng định rằng “Chữ tình chốc đã ba năm vẹn”. Hẳn là hai nhà thơ lớn này đã từng dan díu với nhau không phải là ngắn, phải đến 3 năm cơ đấy. Bài thơ như sau:

Dặm khách muôn nghìn nỗi nhớ nhung
Mượn ai tới đấy gửi cho cùng
Chữ tình chốc đã ba năm vẹn
Giấc mộng rồi ra nửa khắc không
Xe ngựa trộm mừng duyên tấp nập
Phấn son càng tủi phận long đong
Biết còn mảy chút sương đeo mái
Lầu nguyệt năm canh chiếc bóng chong.

Nhiều nhà nghiên cứu rất thú vị ba chữ “Sương đeo mái” có cái nghĩa nghịch ngợm khi nói lái, hợp với cái tính nghịch ngợm của Hồ Xuân Hương qua thơ Nôm truyền tụng. Nhưng giáo sư Hoàng Xuân Hán lại phiên âm và chứng minh ba chữ ấy là “Sương siu mấy” – Sương siu có nghĩa là bịn rịn. Về vấn đề văn bản học xin dành cho các nhà nghiên cứu, còn tôi thì chỉ chú ý tới câu chuyện tình của hai thi tài đáng kính. Nhưng họ yêu nhau như thế nào, vào thơi gian nào thì không có sử sách nào ghi lại cả. Chuyện đã vài trăm năm, làm sao mà biết được?

Tôi đánh đường vào Tiên Điền thăm mộ cụ Nguyễn Du. Thắp hương khấn vái một lát, bỗng thấy một làn mây trắng từ ngôi mộ bay lên rồi tan biến rất nhanh. Tôi quay lại, thấy Nguyễn Du đứng cạnh, mỉm cười. Tôi chắp tay lạy tạ thì Nguyễn Du nói:

- Miễn lễ! Miễn lễ! Anh tìm ta để hỏi chuyện cô Hồ phải không?

- Dạ, phải! Tôi mừng quá, theo Nguyễn Du về nhà, ngồi vào bàn rượu. Trên bàn chỉ bày một nậm rượu bằng sứ và một cái chén mắt trâu cũng bằng sứ.

- Be và chén này cô Hồ tặng ta đấy – Nguyễn Du nói – ta giữ mãi đến giờ, vì trọng cái tình của người “Cổ Nguyệt”.

Hồ Xuân Hương (chèo)

Tôi vừa khâm phục vừa xúc động, liền thưa:

- Cháu đọc thơ Hồ Xuân Hương mới biết được chuyện tình ý của cô Hồ với Người. Sau này có người viết sách phỏng đoán là hồi Người được bổ làm tri phủ Thường Tín rồi trở lại Thăng Long làm việc, chuyên đón tiếp sứ Thanh mới quen biết và lui tới với Hồ Xuân Hương. Chẳng lẽ gần 40 tuổi, Người mới có cuộc tình với nữ sĩ chăng?

Nguyễn Du nhấp rượu, lắng nghe, rồi nói:

- Sách của ông Hoàng Xuân Hãn lại viết khác, ông ấy đoán cuộc tình của ta với cô Hồ “phải vào đời Tây Sơn, khoảng từ năm 1792 – 1795, lúc đó trai chừng 27 – 30 tuổi, gái chừng 19 – 22 tuổi”, bởi ông ấy cho rằng thời gian đó ta ở nhà anh ruột là Nguyễn Nễ, cạnh Giám Hồ (Hồ Gương). Đọc Truyện Kiều của ta, chắc anh cũng biết ta là một người trải tình. Cái nòi tình đeo đẳng. Thân phụ ta 8 vợ. Mẹ ta là vợ thứ 3. Nếu hồi ấy có luật 1 vợ 1 chồng thì làm gì có ta để đời sau lấy làm tự hào! Ta chỉ có 3 vợ thôi, nhưng cũng có đến 12 con trai và 6 con gái. Hồi trẻ tuổi, ta đã “mê” cô Cầm chơi đàn nguyệt ở Long Thành. 20 năm sau ta được cử làm chánh sứ đi Trung Quốc (1813), qua Thăng Long tình cờ nghe đúng tiếng đàn ấy, ta nhận ra cô Cầm thì cô đã già và tiều tụy thật khó coi. Ta cảm thương vô hạn, nên làm bài thơ “Long Thành cầm giả ca” để ghi nhớ mối cảm thương.

- Đời sau, có người đoán cô Cầm ấy chính là Hồ Xuân Hương. Như vậy hóa ra cô Hồ là kĩ nữ?

- Đoán thế là sai rồi. Cô Cầm hơn cô Hồ trên chục tuổi. Thời ở nhà anh Nguyễn Nễ, ta có nỗi buồn riêng nên thường đi chơi cùng bạn bè cũ. Tình cờ ta gặp Xuân Hương và quý tính tình tự nhiên, thẳng thắn cùng tài thơ lịch lãm của cô ấy. Xuân Hương lúc ấy khoảng 20 tuổi, tâm hồn dễ cảm. Do đàm đạo thơ phú mà ta và cô Hồ đã phải lòng nhau. Ta cũng đã hẹn cô Hồ đi thuyền hái sen ở Hồ Tây. Nhưng chuyện tình thì không ai dám ngỏ. Mấy năm đi lại với nhau, ta nhận ra cô Hồ được nhiều người yêu mến tài sắc, và tình cô thì nhiều ngả vấn vương, cho nên ta có ý ngại. Tuy vậy sau khi rời Thăng Long, đôi lúc ta cũng nhớ tới Xuân Hương, mộng thấy đi hái sen cùng cô ấy, và ta đã làm thơ.

Nguyễn Du ngâm 5 bài thơ Mộng đắc thái liên (Mộng thấy hái sen), tôi nhớ bài 4 thật hay: “Cộng tri liên liên hoa – Thùy giả liên liên cán – Kỳ trung hữu chân ti – Khiên liên bất khả đoạn” nghĩa là: Hoa sen ai cũng ưa – Cuống sen chẳng ai thích – Trong cuống có mành tơ – Vấn vương không thể đứt.

- Nghe nói tuy yêu nhau thế, nhưng Người lại nặng lòng với nhà Nguyễn nên đã dứt tình với cô Hồ?

- Đúng vậy, khi đi qua Thạch Đình (đình đá), ta đành phải viết một bài thơ nôm khá cay đắng gửi cho cô Hồ. Bài thơ có tên là “Thạch Đình tặng biệt”:

Đường nghĩa bấy lâu trót vẽ vời,
Nước non sầu nặng muốn đi về.
Cung hoàng dịu vợi đường khôn lọt,
Đường nguyệt mơ màng giấc hãy mê.
Đã chắc hương đâu cho lửa bén,
Lệ mà hoa lại quyến xuân đi.
Xanh vàng chẳng phụ lòng ân ái,
Tròn trặn gương tình cũng có khi..

Nhận được bài thơ đó, cô Hồ thực sự chua xót, nhưng cũng họa lại một bài gửi ta, đó là bài “Họa Thanh Liên Chí Hiên liên vận”:

Khúc hoàng tay nguyệt còn chờ dạy,
Cánh phượng đường mây đã vội chi.
Chua xót lòng xem lời để lại,
Hững hờ duyên bấy bước ra đi.
Thử vàng đá nọ treo từng giá,
Phong gấm hoa kia nở có thì,
Đào thắm mận xanh còn thú lắm,
Xuân ơi đành nỡ đứt ra về.

- Và Người đã xa cô Hồ từ đó?

- Gần 20 năm sau khi biệt Xuân Hương, ta được thăng Cần Chánh điện học sĩ (tháng 2 – 1813). Biết tin này, cô Hồ đã làm bài thơ gửi ta. Thì ra lòng cô vẫn còn vương vấn tình xưa. Ta xúc động lắm.

- Sao khi đi sứ, qua Thăng Long, Người không tìm gặp lại cô Hồ? Tôi hỏi.

- Lúc ấy mỗi người mỗi cảnh. Ta bận việc công. Đi sứ về phải trở lại Kinh đô Huế ngay. Thế là biền biệt mãi. Tuy vậy, khi viết Truyện Kiều, ta vẫn nhớ tới cô ấy mà viết nên câu:

Tiếc thay chút nghĩa cũ càng
Dẫu lìa ngó ý, còn vương tơ lòng.

Nói đến đây thì Nguyễn Du biến mất. Tôi bồi hồi nhớ lại lời Xuân Diệu về chuyện này: “Chuyện quả thật như thế thì vui biết bao! Cái thiên tài của tiếng Việt và cái tinh túy của tâm hồn Việt Nam nở rộ cùng một lúc ra hai tài thơ lớn… Nó làm cho tâm trí ta được ấm áp thêm”.